Перейти к содержимому
Qaz

Qaz

497 постов4 подписчика

Госменеджер украл более Т100 млн у соцкорпорации в Кызылординской области

Руководитель квазигосударственного ТОО «Агро Холдинг Байконыр» Манарбек Еспанов украл более Т100 млн у АО «Социально-предпринимательская корпорация» Байконур» (СПК) в Кызылординской области, сообщает пресс-служба прокуратуры региона.

«Прокуратурой Кызылординской области проверена деятельность СПК. В ходе проверки установлено, что 2 марта 2018 года ТОО «Агро Холдинг Байконыр» (дочерняя организация СПК) заключило договор о приобретении у ТОО «Мега Агро» 2400 тонн зерна риса на сумму Т120 млн. Денежные средства перечислены в полном объеме. Согласно условиям договора срок поставки товара – до 30 сентября 2018 года. В свою очередь, поставщик, не исполнив свои обязательства по договору в полном объеме, средства государства в сумме Т101 млн израсходовал на собственные нужды», - говорится в сообщении в четверг.

Более того, в этот период руководителем указанных двух товариществ являлся Еспанов.

«Еспанов, будучи лицом, уполномоченным на выполнение государственных функций, заключил аффилированный договор через принадлежащее ему ТОО «Мега Агро» с целью хищения бюджетных средств. По данному факту 19 августа 2022 года прокуратурой области зарегистрировано уголовное дело по пункту 2 части 4 статьи 189 (присвоение или растрата вверенного чужого имущества) УК. В ходе следствия в отношении Еспанова М. избрана мера пресечения в виде «содержания под стражей», его деяния переквалифицированы на пункт 3 части 4 статьи 361 (злоупотребление должностными полномочиями) УК, он признал свою вину в полном объеме и уголовное дело направлено в суд. Приговором Жалагашского районного суда от 3 октября 2023 года Еспанову М. назначено наказание в виде ограничения свободы сроком на три года шесть месяцев (приговор вступил в законную силу). Причиненный государству ущерб в размере Т101 млн тенге возмещен в полном объеме», - добавили в прокуратуре.

0
0
954

Мен редактор болсам...

Ал балалар мен жасөспірімдердің иммунитеті әлі де толық қалыптаспағандықтан,олар кез келген дүниені, әсіресе, теріс әрекеттерді тез қабылдап алады. Сондықтан, біз балаларға көрсететін дүниені өзіміз жасамасақ болмайды деп ойлаймын.Сол тұрғыда мен балаларға арналған «Айналайын» деп аталатын балалардың рухани азығын байытуға үлес қосатын журналды жарыққа шығарғым келеді.Журналдың атауын бұлай қоюымның өзіндік себебі де бар «Айналайында»-мейірім бар,жақсылық бар,өмір бар дер едім. Өзім де үйге барсам кәрі апамның басымнан сипап, "айналайын" деп емірене сүюін күтіп тұрамын. Қариядан бата алсақ та, сөз соңында "айналайын" дер ме екен деп, елеңдейміз

Ғой. Пейілі өзге ағаның "айналайын" деп еміренгенін естігенде, әлем гүлденіп кеткендей болады маған. Қараңызшы,сөздің құдіреті қандай ә?! Бұл журнал сол кішкентай балапандарымызға «Айналайын келе ғой» деп ,өзіне шақырып,,адалдыққа, білімділікке баулыса деген ниет қой мендегі.

Журнал шамамен 6-9 жас аралығындағы оқырмандарға арналады,айына төрт саны шығарылады. Оның көлемі шағын,шамамен күнделікті дәптерден үлкенірек формада болады.Журнал тек қана өте ашық,бір қарағанда -ақ көңіл күй сыйлайтын түстермен боялады.

Енді журналдағы басты айдарларға тоқталсам. Жалпы онда «Ұлттық салт-дәстүр»,«Үш тұғырлы тіл», «Кел ойнайық!», «Сен білесің бе?», «Ойлан тап!», «Анаңмен/әкеңмен бірге», «Жас ғалым» деп аталатын тұрақты айдарлар орын алады. Мысалы «Ұлттық салт-дәстүр» айдарымен берілетін материалдар өзінің этнографиялық сипатымен құнды болады. Онда балалар өміріне байланысты ұлттық салт-дәстүрлер арнайы жазылған көркем әңгіме формасында беріледі.Яғни солай әңгіме ретінде берілсе,балалардың қабылдауына да жеңіл,әрі қызыға оқитын болар деп ойлаймын. Ал «Кел ойнайық!» айдарымен ұлттық ойындардың ережелері таныстырылса, «Ойлан тап!» айдарында балалардың ойлау қабілетін дамытатын түрлі танымдық ойындар беріліп отырады. Ал « Сен білесің бе?» айдарында балалар еліміздегі жер,су,қала атауларының терең тарихымен танысады. «Жас ғалым» айдары ғылым мен білімге қызығушылық танытып жүрген балаларға арналады, онда қазақ халқындағы және әлем тарихындағы өз жолдарын қалдырған ғалымдар туралы,олардың жеткен жетістіктері баяндалады. Меніңше оны оқыған баланың бойында белгілі бір ерік-жігер,қызығушылық пайда болады. «Анаңмен/әкеңмен бірге» айдары бала мен ата-ананың бірге уақыт өткізулеріне сеп болады,себебі қазіргі жұмысбасты ата-аналар көп қоғам үшін бұл маңызды.Ата ана баламен бірлесе отырып,журнал бетінде берілген тапсырмаларды орындайтын болады. Бұл олардың арасындағы мейірім мен махабаттың артуына аз да болса үлес қосса деген үмітім де жоқ емес.

Міне мен өзімнің кішкентай ғана арман-мақсатыммен таныстырдым.Менің балалар журналын таңдауымның себебі,қазақта «Ел боламын десең бесігіңді түзе» деп бекер айтылмаса керек..Жас буынның бойына рухани құндылықтарымызды сіңіре алсақ, ұлтжанды етіп тәрбиелей алсақ бұл біздің жеңісіміз болар еді.

0
0
1106

JANA channel — онлайн телеарна

Елімізге белгілі продюсер Баян Есентаева Youtube  арқылы "JANA channel" деп аталатын онлайн арна ашты.


JANA channel - бұл тәулік бойы ең үздік, ең жаңа Орталық Азияның клиптерін көруге мүмкіндік

JANA channel - Қазақстан, Өзбектсан, Қырғызстан сияқты мемлекеттердің бейнебаяндарын сапалы көру мүмкіндігі

JANA channel - әр апта сайынғы хит парадтар, "Новинки" айдарының күн сайын жаңартылуы және рок, поп, этно сияқты әртүрлі жанрлардағы бейнебаяндар

JANA channel - бұл онлайн телеарнаның жаңа форматы, не көретініңізді енді тек сіз ғана шешесіз. Барлық видеоларды тегін әрі HD сапада көре аласыздар.

Қазіргі таңда "JANA channel" арнасының Play Market арқылы Android-қа арналған мобильді қосымшасы шықты. Алдағы уақытта  Appstore iOS -қа арнап шығармақшы. Ашылғанына небәрі бірнеше күн болса да арнаға жазылушылар саны - 12 205.  Ал, 12-ші сәуір күні ашылған мобильді қосымшаны жүктегендер саны әзірге тек - 5. Баян Есентаеваның Instagram желісінде 1.5 миллионға жуық оқырманы барын ескерсек, бұл цифрлар әлі талай көбейеді.

Ендеше, жаңа бастамаларыңыз оңынан болсын!

5
0
1387

АКАДЕМИК АЛДЫНДА

Алыс жолдың ауыртпалығы мен азабынан айығу үшін
жиһангездер Никифоровтың үйінде бір апта бойы дем алды,
тек тамақ ішуге ғана тұрып, ұйықтай берді, ұйықтай берді.
Оның үстіне қысқы поляр түні мен сақылдаған сары аяз,
осынау самарқау өлке тұрғындарын енжар тартқызып, қызу
қарекетке мойнын жар бергізбеді де.
Анқау Аннуирге екі жүзге тарта ғана үйі бар күйкі Казачье
керемет бір шаһардай әсер етті, себебі ол шатырлы үйлерді,
мұржалы пештерді, терезе, үстел, орындық, кереует дегендерді
тумысында тұңғыш рет көріп, жерден басқа орында отыруға,
ұйықтауға болатынын, тізерлемей-ақ тамақ ішу мүмкін екенін
алғаш біліп отыр, кейбірі күлкілі, тіпті керексіз сияқтанғанмен,
үйренуге тура келгеннің бәрі оған таңғажайып тәрізді.
Қыруар жаңалық ашқан, алайда бір адамы өліп, күллі
коллекциясы мен қазбаларынан қапияда айырылып, ақыры
қайғылы біткен экспедицияны Казачьеге келуімен
тәмамдалды деп санап, академик Шенкке жазбаша толық
есеп жіберіп, Горюновтың кез келген жерде қалуына болатын
еді. Бірақ белгісіз біреуге, құрғақ қиял сияқты ұсынысқа
сеніп, қаншама қаржысы мен құрал-жабдығын тапсырған
осынау оқымыстыға Горюновтың сый-құрметі мен ілтипаты
ұшан-теңіз болды. Сондықтан оған өзі барып, әңгімесін
экспедицияның екінші мүшесінің сөзімен куәландырғысы
келді. Және құрал-жабдықтарды қайтарып, нарта, қайық,
мылтық, шатыр сияқты бұйымдарды сатудан түскен ақшаны
тапсыру қажет. Ол бұйымдардың басым бөлегін жақсы нарта
мен мылтықтың нарқын білетін Горохов пен Никифоров алды.
Шенк бергеннен қалған азын-аулақ тиын-тебенді қосқанда
барлығы мың сомдай ақша жинап, Горюнов, Ордин және
Аннуир Верхоянскіні басып Якутскіге жол тартты. Алайда
мұнда бөгет тап болды: Ординнің кесімді күні біткен жоқты,
сондықтан айдаудағы адамды босатуға губернатор келіспеді,
қысқы ұзақ жолға жүрегі дауаламаған Аннуирдің жалғыз
барғысы және келмеді. Ординге Якутскіде қалуға рұқсат
етілді, бұл қала Аннуирге ғажайып заттардан аяқ алып жүре
алмайтын байтақ бір астанадай әсер етті, оған мысық пен
сиыр, шанаға жегілген аттан бастап, балға киетін көйлек пен
граммофонға дейінгінің бәрі таң, бәрі таңсық.
Горюнов Аннуирдің денесіндегі өрнек-таңбасын түгел
көрсетіп, жалғыз-ақ белдемшемен түскен суретін ғана алып,
оған Санников жерінің аттанар алдында жотадан түсірілген
бейнесін, біраз тау жыныстарын (арасында Беннетта аралынан
да бар) қосып, жалғыз өзі аттануына тура келді. Желтоқсанның
аяғында ол астанаға жетіп, бірден Шенкке келді.
Санников жерінің ашылғаны, оны ашушылардың оралғаны
туралы қысқаша телеграммадан біліп отырған академик
ғажайып саяхаты туралы баяндамамен академия және
оқымыстылар қоғамы алдына шығару үшін Горюновтың келуін
сабырсыздана күтіп жүр еді. Алайда Горюнов өзінің ауызша
баяндамасын оңаша тыңдауын өтінді.
Міне, бұдан бір жыл бұрынғы сол баяғы бөлмеде Шенк
Горюновтың әңгімесін бір кеш тыңдады. Әңгіме «Тас боп
қату дәуірінің» тірі көзі мамонт, мүйізтұмсық, өгіздер жайына
ойысқанда жүзі бал-бұл жайнап академик дауыстап жіберді.
– Әрине, оларды өлшеп, суретке түсіріп, осынау тамаша
жаңалықтың белгісі болар бірдеңе әкелген шығарсыз?
Онкилондардың және палеолит адамының болуы да
олардың тұрмысы мен ғұрып-салты жайындағы мағлұматтар
сияқты оны баурап алды.
Санников жері мен оның тұрғындарының ақтық күндері
жақындағанда аянышты да ауыр оқиғаны баяндар алдында
Горюнов кідіріп қалды. Мұны әңгіменің біткені деп білген
Шенк сөзге араласты:
– Сіздер күнделік, сурет, тіпті хайуандардың бас сүйегі
мен онкилондардың, тағы адамдардың үй әбзелдерін ала
келген шығарсыздар! Міне, біз баяндаманы осылай құрып,
сенбейтіндердің көмейіне су құямыз.
– Иә, соның бәрі де бізде бар еді, бірақ бәрін де құртып
алдық!
– Не айтып тұрсыз? Бәрің бәрін құртып алдық дейсіз бе?
Шенк әңгіменің аяғын толқи отырып тыңдады да,
суреттерді, тау жыныстарын көріп сөйлеп кетті.
– Сонымен, көзімен көрген төрт адамның айғағы бойынша
Санников жері бар, ол Қазандық аралынан терістікке қарай
шамамен жүз шақырымдай тұрады, жақында қайта атқылай
бастаған сөнген жанартаудың алып кратері деп білеміз ғой
енді оны біз. Осының негізінде академияға қозғау салып, ол
жерге жедел барып, зерттеп, тұрғындарынан не қалғанын
анықтау үшін таяу уақытта керек-жарақпен, ғылыми күшпен
толық жарақтанған экспедиция аттандыруға атсалысамын.
Әрине, шарамыздың табысты болуына тәжірибелеріңізбен
жағдай туғызу үшін оған сіз екеуіңіз де қатысасыздар емес пе!
– О, әлбетте ғой! Ал академия мен оқымыстылар
қоғамындағы баяндама не болады? – деп сұрады Горюнов.
– Қазір ол істі тек бүлдірер еді, – деді Шенк. – Сіздің
айтқаныңыздың керемет ғажайыптығы, тіпті миға
сыймайтындығы сондай, олардың бәріне бұлтартпас дәлел
керек екеніне өзіңіз де келісерсіз деп ойлаймын, ал
тыңдаушыларға айғақ қып көрсететіндеріңіз тіптен аз. Мынау
өрнек-таңбалы келіншектің суретін көрсе, олар бұл эскимос
не чукча әйелі дейді. Себебі олар да үйінде жалаңаш жүреді,
денесіне осындай өрнек-таңба салады, кескін-келбеттері де
ұқсас. Ал мынау Санников жерінің жотасынан алынған
базальтқа қараңыз, мұның Беннетта аралынікі, болмаса киелі
Тұмсықтыкі емес екенін немен дәлелдейсіз? Анау көлі мен
жанартаудың атылғаны түскен ойпаттың суретінен ештеңе
айырып білуге болмайды. Коллекция тиелген нарта құлаған
жерде суретті көбірек, анығырақ түсірмедіндер ме?
– Себебі біз барлық пластинканы ойпатта адамдарды,
жануарларды, табиғатты түсіріп алу үшін көп жұмсадық та,
кассетте кездейсоқ қана біреуі қалыпты. Мына әйелді суретке
мен Якутскіде түсіріп алдым.
– Өкінішті-ақ! Жотадан түсірілген сурет, сондай-ақ
Беннетта аралының бедері болса, олар дәлел бола алатын
еді. Ал былайша сендерге ешкім де сенбейді.
– Маған енді сіздің де сенбегеніңіз бе? – деді қапаланған
Горюнов.
– О, жоқ, мен кәміл сенемін, – деді оны жұбатуға
тырысып Шенк. Сіз айтқанның бәрін ойлап шығару мүмкін
емес. Ал басқалар сенгісі келмей: алжыған ақымақ шал
қайдағы бір белгісіз жер ауғандардың бөспе сөзіне сеніп,
ақшаны ұстатып қоя берді. Олар болса, ақшаны шашып-
шашып, ақыры ақталу үшін қайдағы бір қиял жер, оның ғажайып тұрғындары туралы кішкентай балаларға арналған
қызықты әңгіме шығарып, оны аңқау Шенкке әкеп ұстата
салды, – деп сан-саққа жүгіртері шәксіз. Жоқ, онан да
әзірше үндемей тұра тұрайық.
– Әзірше? Қай кезге дейін?
– Сіз қатысатын жаңа экспедиция ол жерге барып, алып
кратерді, қарық болған орманды, жаңа жанартауды, адамдар
мен жануарлардың сүйегін тапқанша үндемейміз. Тапқан соң
документтер, жаңа экспедицияға қатысқандар растайтын
баяндамамыз толық сеніммен қарсы алынып, қырсықты
Санников жерінің тұрғындары, олардың өмірі мен опат болуы
туралы ғылымға тың мағлұмат енгізесіз.
– Иә, айтқаныңыз дұрыс! – деді Горюнов. – Солай
жасау орынды әрі мақсатты болар. Әрине, сізді де, өзімді
де ұятқа қалдырғым келмейді.
– Ал, – деп сөзін әрі қарай сабақтады Шенк, – өткен
күн естегіні көмескілендіре бермек. Көргендерің көңілінде
сайрап тұрған кезде соның бәрін, саяхаттың барысын мына
мен үшін қағазға түсіру керек. Мен оны бір оңтайлы уақытқа
дейін сақтап қояйын.
– Әрине, мен мұны міндетті түрде жазамын. Бұл қасиетті
борышым ғой. Беннетта аралында қоржын тамда отырып
және Якутскіде аялдағанда азын-аулақ жазғандарым бар.
Енді оны жүйелеп баяндап екі-үш аптада алдыңызға алып
келемін. Ал мынау – мырзалықпен сіз бере салған ақшаның
есебі мен қалған-құтқан тиын-тебен.
Шенк есепті қарап шығып, ақшаны Горюновтың өзіне
қайтарды:
– Байқаймын, Ордин екеуіңіз де өздеріңізге тәбәрік
қалдырмаған сияқтысыз. Бұл дұрыс емес, әрбір еңбектің
ақысы болуы керек.
– Алайда біз сізге қиял-ғажайып әңгіме мен жиырма шақты
тастан басқа түк те әкелген жоқпыз ғой, сондықтан сый-сияпат
дәметуіміздің өзі ыңғайсыз және оған татымаймыз да.
– Былай, бауырым, ақшаның қалғанын қайтарып, болған
оқиғаны баяндау үшін ерінбей-жалықпай сонау он мың
шақырым шалғайдан әдейі іздеп келуіңіздің өзі сендердің
шын сырларыңа күмәнім болғанда да оны жойып жіберер
еді. Жоқ, сіздер аса қиын міндет атқардыңыздар, оның
нәтижесінен айрылып қалуларыңыз да өз кінәлеріңіз емес.
Мұндай-мұндайлар талай болған: коллекция мен есеп алып
келе жатқан кемелер суға батып, экспедицияға қатысушылар
әрең жан сақтап қалған жағдай аз емес. Міне, сіздер де
сондай кеме опатына душар болғансыздар. Поштамен
жіберген коллекциялардың да жоқ болып кететіні бар. Жо-
жоқ, сіздер тарту-таралғы алуларыңыз шарт. Оның үстіне
маған деп есеп жазып, осында біраз тұруыңыз керек, ал
астананың тұрмыс нарқы қымбат. Ақшаны тым құрмаса сол
есебіңіздің қаламақысы ретінде алыңыз.
Шенктің көңілін қалдырмас үшін Горюновтың ақшаны
алуына тура келді. Ұзамай ол есебін тапсырып, жаңа
экспедицияға жақсы әзірлену үшін университетке түсті.
Өкінішке орай, сол экспедицияның сәті әлі күнге түскен
жоқ. Жапониямен арада соғыс басталып кетті де, академия
қажетті қаржысын ала алмай қалды. Соғыс аяқталысымен
жобаны жүзеге асырудың алғашқы адымын ғана жасап
үлгерген Шенк дүние салды. Солтүстік Сібірді зерттеуге
түрткі салар кісі қайтып шықпай, ол мәңгі ұмытылды.
Хабарды Шенктен құр босқа күтіп, Горюнов пен Ордин
басқа шаруамен шұғылданып кетті.
Алайда Академия архивындағы Шенк қағаздарының
арасында сақталған есеп осы кітапты жазуға мәйекті материал
болды. Бәлкім, бұл жаңа ұрпақтың біреуінің кеудесінде
тылсым жатқан Санников жеріне деген құмарлық отын
тұтандырып, Солтүстік теңізінің байтақ мұз алқаптары
арасынан оны іздеп шығуға құлшындырар.

Алыс жолдың ауыртпалығы мен азабынан айығу үшінжиһангездер Никифоровтың үйінде бір апта бойы дем алды,тек тамақ ішуге ғана тұрып, ұйықтай берді, ұйықтай берді.Оның үстіне қысқы поляр түні мен сақылдаған сары аяз,осынау самарқау өлке тұрғындарын енжар тартқызып, қызуқарекетке мойнын жар бергізбеді де.Анқау Аннуирге екі жүзге тарта ғана үйі бар күйкі Казачьекеремет бір шаһардай әсер етті, себебі ол шатырлы үйлерді,мұржалы пештерді, терезе, үстел, орындық, кереует дегендердітумысында тұңғыш рет көріп, жерден басқа орында отыруға, ұйықтауға болатынын, тізерлемей-ақ тамақ ішу мүмкін екеніналғаш біліп отыр, кейбірі күлкілі, тіпті керексіз сияқтанғанмен,үйренуге тура келгеннің бәрі оған таңғажайып тәрізді.Қыруар жаңалық ашқан, алайда бір адамы өліп, күлліколлекциясы мен қазбаларынан қапияда айырылып, ақырықайғылы біткен экспедицияны Казачьеге келуіментәмамдалды деп санап, академик Шенкке жазбаша толықесеп жіберіп, Горюновтың кез келген жерде қалуына болатынеді. Бірақ белгісіз біреуге, құрғақ қиял сияқты ұсынысқасеніп, қаншама қаржысы мен құрал-жабдығын тапсырғаносынау оқымыстыға Горюновтың сый-құрметі мен ілтипатыұшан-теңіз болды. Сондықтан оған өзі барып, әңгімесінэкспедицияның екінші мүшесінің сөзімен куәландырғысыкелді. Және құрал-жабдықтарды қайтарып, нарта, қайық,мылтық, шатыр сияқты бұйымдарды сатудан түскен ақшанытапсыру қажет. Ол бұйымдардың басым бөлегін жақсы нартамен мылтықтың нарқын білетін Горохов пен Никифоров алды.Шенк бергеннен қалған азын-аулақ тиын-тебенді қосқандабарлығы мың сомдай ақша жинап, Горюнов, Ордин жәнеАннуир Верхоянскіні басып Якутскіге жол тартты. Алайдамұнда бөгет тап болды: Ординнің кесімді күні біткен жоқты,сондықтан айдаудағы адамды босатуға губернатор келіспеді,қысқы ұзақ жолға жүрегі дауаламаған Аннуирдің жалғызбарғысы және келмеді. Ординге Якутскіде қалуға рұқсатетілді, бұл қала Аннуирге ғажайып заттардан аяқ алып жүреалмайтын байтақ бір астанадай әсер етті, оған мысық пенсиыр, шанаға жегілген аттан бастап, балға киетін көйлек пенграммофонға дейінгінің бәрі таң, бәрі таңсық.Горюнов Аннуирдің денесіндегі өрнек-таңбасын түгелкөрсетіп, жалғыз-ақ белдемшемен түскен суретін ғана алып,оған Санников жерінің аттанар алдында жотадан түсірілгенбейнесін, біраз тау жыныстарын (арасында Беннетта аралынанда бар) қосып, жалғыз өзі аттануына тура келді. Желтоқсанныңаяғында ол астанаға жетіп, бірден Шенкке келді. Санников жерінің ашылғаны, оны ашушылардың оралғанытуралы қысқаша телеграммадан біліп отырған академикғажайып саяхаты туралы баяндамамен академия жәнеоқымыстылар қоғамы алдына шығару үшін Горюновтың келуінсабырсыздана күтіп жүр еді. Алайда Горюнов өзінің ауызшабаяндамасын оңаша тыңдауын өтінді.Міне, бұдан бір жыл бұрынғы сол баяғы бөлмеде ШенкГорюновтың әңгімесін бір кеш тыңдады. Әңгіме «Тас бопқату дәуірінің» тірі көзі мамонт, мүйізтұмсық, өгіздер жайынаойысқанда жүзі бал-бұл жайнап академик дауыстап жіберді.– Әрине, оларды өлшеп, суретке түсіріп, осынау тамашажаңалықтың белгісі болар бірдеңе әкелген шығарсыз?Онкилондардың және палеолит адамының болуы даолардың тұрмысы мен ғұрып-салты жайындағы мағлұматтарсияқты оны баурап алды.Санников жері мен оның тұрғындарының ақтық күндеріжақындағанда аянышты да ауыр оқиғаны баяндар алдындаГорюнов кідіріп қалды. Мұны әңгіменің біткені деп білгенШенк сөзге араласты:– Сіздер күнделік, сурет, тіпті хайуандардың бас сүйегімен онкилондардың, тағы адамдардың үй әбзелдерін алакелген шығарсыздар! Міне, біз баяндаманы осылай құрып,сенбейтіндердің көмейіне су құямыз.– Иә, соның бәрі де бізде бар еді, бірақ бәрін де құртыпалдық!– Не айтып тұрсыз? Бәрің бәрін құртып алдық дейсіз бе?Шенк әңгіменің аяғын толқи отырып тыңдады да,суреттерді, тау жыныстарын көріп сөйлеп кетті.– Сонымен, көзімен көрген төрт адамның айғағы бойыншаСанников жері бар, ол Қазандық аралынан терістікке қарайшамамен жүз шақырымдай тұрады, жақында қайта атқылайбастаған сөнген жанартаудың алып кратері деп білеміз ғойенді оны біз. Осының негізінде академияға қозғау салып, олжерге жедел барып, зерттеп, тұрғындарынан не қалғанын анықтау үшін таяу уақытта керек-жарақпен, ғылыми күшпентолық жарақтанған экспедиция аттандыруға атсалысамын.Әрине, шарамыздың табысты болуына тәжірибелеріңізбенжағдай туғызу үшін оған сіз екеуіңіз де қатысасыздар емес пе!– О, әлбетте ғой! Ал академия мен оқымыстыларқоғамындағы баяндама не болады? – деп сұрады Горюнов.– Қазір ол істі тек бүлдірер еді, – деді Шенк. – Сіздіңайтқаныңыздың керемет ғажайыптығы, тіпті миғасыймайтындығы сондай, олардың бәріне бұлтартпас дәлелкерек екеніне өзіңіз де келісерсіз деп ойлаймын, алтыңдаушыларға айғақ қып көрсететіндеріңіз тіптен аз. Мынауөрнек-таңбалы келіншектің суретін көрсе, олар бұл эскимосне чукча әйелі дейді. Себебі олар да үйінде жалаңаш жүреді,денесіне осындай өрнек-таңба салады, кескін-келбеттері деұқсас. Ал мынау Санников жерінің жотасынан алынғанбазальтқа қараңыз, мұның Беннетта аралынікі, болмаса киеліТұмсықтыкі емес екенін немен дәлелдейсіз? Анау көлі менжанартаудың атылғаны түскен ойпаттың суретінен ештеңеайырып білуге болмайды. Коллекция тиелген нарта құлағанжерде суретті көбірек, анығырақ түсірмедіндер ме?– Себебі біз барлық пластинканы ойпатта адамдарды,жануарларды, табиғатты түсіріп алу үшін көп жұмсадық та,кассетте кездейсоқ қана біреуі қалыпты. Мына әйелді суреткемен Якутскіде түсіріп алдым.– Өкінішті-ақ! Жотадан түсірілген сурет, сондай-ақБеннетта аралының бедері болса, олар дәлел бола алатынеді. Ал былайша сендерге ешкім де сенбейді.– Маған енді сіздің де сенбегеніңіз бе? – деді қапаланғанГорюнов.– О, жоқ, мен кәміл сенемін, – деді оны жұбатуғатырысып Шенк. Сіз айтқанның бәрін ойлап шығару мүмкінемес. Ал басқалар сенгісі келмей: алжыған ақымақ шалқайдағы бір белгісіз жер ауғандардың бөспе сөзіне сеніп,ақшаны ұстатып қоя берді. Олар болса, ақшаны шашып-шашып, ақыры ақталу үшін қайдағы бір қиял жер, оның316ғажайып тұрғындары туралы кішкентай балаларға арналғанқызықты әңгіме шығарып, оны аңқау Шенкке әкеп ұстатасалды, – деп сан-саққа жүгіртері шәксіз. Жоқ, онан даәзірше үндемей тұра тұрайық.– Әзірше? Қай кезге дейін?– Сіз қатысатын жаңа экспедиция ол жерге барып, алыпкратерді, қарық болған орманды, жаңа жанартауды, адамдармен жануарлардың сүйегін тапқанша үндемейміз. Тапқан соңдокументтер, жаңа экспедицияға қатысқандар растайтынбаяндамамыз толық сеніммен қарсы алынып, қырсықтыСанников жерінің тұрғындары, олардың өмірі мен опат болуытуралы ғылымға тың мағлұмат енгізесіз.– Иә, айтқаныңыз дұрыс! – деді Горюнов. – Солайжасау орынды әрі мақсатты болар. Әрине, сізді де, өзімдіде ұятқа қалдырғым келмейді.– Ал, – деп сөзін әрі қарай сабақтады Шенк, – өткенкүн естегіні көмескілендіре бермек. Көргендерің көңіліндесайрап тұрған кезде соның бәрін, саяхаттың барысын мынамен үшін қағазға түсіру керек. Мен оны бір оңтайлы уақытқадейін сақтап қояйын.– Әрине, мен мұны міндетті түрде жазамын. Бұл қасиеттіборышым ғой. Беннетта аралында қоржын тамда отырыпжәне Якутскіде аялдағанда азын-аулақ жазғандарым бар.Енді оны жүйелеп баяндап екі-үш аптада алдыңызға алыпкелемін. Ал мынау – мырзалықпен сіз бере салған ақшаныңесебі мен қалған-құтқан тиын-тебен.Шенк есепті қарап шығып, ақшаны Горюновтың өзінеқайтарды:– Байқаймын, Ордин екеуіңіз де өздеріңізге тәбәрікқалдырмаған сияқтысыз. Бұл дұрыс емес, әрбір еңбектіңақысы болуы керек.– Алайда біз сізге қиял-ғажайып әңгіме мен жиырма шақтытастан басқа түк те әкелген жоқпыз ғой, сондықтан сый-сияпатдәметуіміздің өзі ыңғайсыз және оған татымаймыз да.– Былай, бауырым, ақшаның қалғанын қайтарып, болғаноқиғаны баяндау үшін ерінбей-жалықпай сонау он мыңшақырым шалғайдан әдейі іздеп келуіңіздің өзі сендердіңшын сырларыңа күмәнім болғанда да оны жойып жіберереді. Жоқ, сіздер аса қиын міндет атқардыңыздар, оныңнәтижесінен айрылып қалуларыңыз да өз кінәлеріңіз емес.Мұндай-мұндайлар талай болған: коллекция мен есеп алыпкеле жатқан кемелер суға батып, экспедицияға қатысушыларәрең жан сақтап қалған жағдай аз емес. Міне, сіздер десондай кеме опатына душар болғансыздар. Поштаменжіберген коллекциялардың да жоқ болып кететіні бар. Жо-жоқ, сіздер тарту-таралғы алуларыңыз шарт. Оның үстінемаған деп есеп жазып, осында біраз тұруыңыз керек, аластананың тұрмыс нарқы қымбат. Ақшаны тым құрмаса солесебіңіздің қаламақысы ретінде алыңыз.Шенктің көңілін қалдырмас үшін Горюновтың ақшаныалуына тура келді. Ұзамай ол есебін тапсырып, жаңаэкспедицияға жақсы әзірлену үшін университетке түсті.Өкінішке орай, сол экспедицияның сәті әлі күнге түскенжоқ. Жапониямен арада соғыс басталып кетті де, академияқажетті қаржысын ала алмай қалды. Соғыс аяқталысыменжобаны жүзеге асырудың алғашқы адымын ғана жасапүлгерген Шенк дүние салды. Солтүстік Сібірді зерттеугетүрткі салар кісі қайтып шықпай, ол мәңгі ұмытылды.Хабарды Шенктен құр босқа күтіп, Горюнов пен Ординбасқа шаруамен шұғылданып кетті.Алайда Академия архивындағы Шенк қағаздарыныңарасында сақталған есеп осы кітапты жазуға мәйекті материалболды. Бәлкім, бұл жаңа ұрпақтың біреуінің кеудесіндетылсым жатқан Санников жеріне деген құмарлық отынтұтандырып, Солтүстік теңізінің байтақ мұз алқаптарыарасынан оны іздеп шығуға құлшындырар.

0
0
1088

ТАҒЫ ДА МҰ3, ТАҒЫ ДА ТЕҢІЗ

Жиһангездер оңтайлы өткел іздеп бір апта бойы шығысқа
қарай жылжыды, алайда қайда болсын мұз берік емес, жаз
өтіп шуақпен аяз алмасып тұрса да, теңіз толық қатпай,
жылыда еріп жұмсарған сіреу сеңдердің де беті тегістелмей
қойды. Қыстың басын күте тұруға тура келеді, ал ол үшін
Толльдің салған лашығы бар, отқа жағуға жағадан салынды
ағаш жинап алуға болатын, тіпті ақ аю мен терістік бұғысын
аулап азық-түлік толықтыратын Беннетта аралына жету керек.
Бақытқа қарай Санников жері мен арал арасындағы мұз
жазда бұзылмай аман қалыпты, соның арқасында терістікке
қарай шағын ғана шеңбер жасап, он күнде Беннеттаға да
келіп жетті. Никифоровтың жаздай жинаған қорынан иттерге
деп алған ет таусылып, соңғы үш күн бойы отын болмай
қалған кез еді бұл.
Түнерген құз-тасты қу тақыр Беннетта аралы Санников
жерінен кейін жиһангездер көңілін құлазытып-ақ тастады.
Алайда олар аралдың күңгейінде, тұщы сулы бұлағы бар
шағын алқаптың сағасында тұрған Толльдің тар лашығына
да қуанып қалды. Бұл арадан бүкіл аралды алып жатқан үсті
тегіс адырға шығып тұруға болатын. Салынды ағаш жеткілікті-
ақ екен, алайда аң аулаймыз деген үміт ақталмады. Бұғы
жоқ боп шықты, ал аю көзге түспеді. Басқаларын азықтандыру
үшін иттерді біртіндеп өлтіре беруге тура келді, бір нарта
жоқ болғандықтан бір жегін артық еді, әуелі сол желінді.
Олар осылай он күн амалдады, алайда жағдай өзгерген
жоқ, сентябрь туып қалғанына қарамай жаз қаз-қалпы, мұз
бұзылып, еріп жатыр. Адамдардың азық-түлігі де таусылуға
тақады. Аннуирді лашық пен иттерді күзетуге тастап, күн
сайын төртеуі түгел аңға шығады, ұзындығы он алты
шақырым, ені ең кең шығыс бөлегінде сегіз шақырым аралды
ерсілі-қарсылы кезгенімен, анда-санда қарға мен шағаланың
өзін әрең әкеледі.
– Мәселе былай, жолдастар, – деді бір күні Горюнов. –
Бұдан әрі күтудің жолы да, жөні де жоқ, бүйте берсек, мұз
қатып, нағыз қажет кезінде иттердің қарғы бауын ғана ұстап
қаламыз. Барометр бірнеше күннен бері керемет жоғары тұр,
теңіз тыныш, дауыл күтудің жөні жоқ. Жылы киім мен
мылтықтан басқа затымыз шамалы, иттердің жарым-жартысы
ғана қалды, ішіндегі ең таңдаулы бес-алтауын қалдырып,
өзгесінен арылсақ, бәріміз де байдаркаға сыямыз. Күннің
тымығын пайдалансақ, Қазандық аралына екі тәуліктің
бағдарында барып та қаламыз, ал онда бәрімізге де жетер
азық-түлік бар, ауа райы өзгерсе, қысты да күтуге болады,
әйтпесе соны жағалап, тура құрлықтың өзіне қарай жүреміз.
Талқылай келіп олар осы жоспар әбден дұрыс деген
тұжырым жасады: күн әжептәуір ұзақ – он екі сағаттан
артық, ескекті алмаса есіп, теңізбен Беннеттаға ең жақын
Жаңа Сібір аралындағы заңғар мүйісіне дейін жетпіс мильді
бір күнде, тақа болмаса, арада көшіп жүрген мұз шоқылардың
біріне қонып екі күнде жүзіп өтуге жағдай бар. Әрине, кенеттен
дауыл көтерілсе, қайықты суға батыруы да ықтимал, ал
қатер теңіз жаңа қатқан кезде кейін де төнбей қалмайды,
онда октябрь айында тек екі сағаттай күн ұзақ, оның есесіне
мұзды қирататын жел жиі болады.
Сонымен, кешке дейін барометр төмен түспесе, артық
иттерді өлтіріп, қалғанын шеңбірек атқыза тойдырып, бөлек-
салақ мүлікті лашыққа тастап жолға шығуға келісілді. Осы
мақсатпен жүк мұқият қайта іріктелді.
Кешке қарай барометр тағы да көтеріліп, жүрек сыздап
қимағанмен де қаншама уақыт адал қызмет еткен бірнеше
итті құрбан етуге тура келді. Әрине, Крот, Белуха, Пеструха
аман қалды. Таң қылаң бере жиһангездер меймандос
лашықты тастап, ашық теңізге дейін байдарканы мұзбен сүйреп
күн шыға бағытты тура шығысқа ұстап жүзіп берді. Қайықтың
жүгі ауыр болғандықтан, қарқын ойдағыдай болған жоқ.
Күн батқанша орта жолдан сәл ғана асты. Теңіздің ортасында
көшкін мұз жиі кездесіп, жүзе беру қатерлі болды. Үлкен
бір мұз алаңын тауып, ат басын тіреуге тура келді, сонда
түнеп те шықты. Күн ұясына қонар кезде көкжиектен заңғар
мүйісі ап-айқын көрінді.
Таң ата тұрып, әрі қарай тартты. Күн әбден жарық болған
кезде Никифоров пен Горохов қиырға көз тастап тұрып
қосарлана дауыстап:
– Мына қызыққа қара – түнде бізді мына мұз бір жаққа
біраз апарып тастапты! – деді.
– Қай жаққа? Қайда? Жер көрінбей ме? – деп сұрады
Ордин.
– Жер ме, жер көрініп тұр ғой, бірақ кешегі көрінген
емес.
– Сонда бізді қай жаққа апарып тастауы мүмкін?
– Бәлкім, шығысқа қарай сырғытып тастаған болар, онда
біз Жаңа Сібірдің шығыс бөлегін көріп тұрмыз, ал батысқа
сырғытып жіберсе, алдымыздағы Фадеев немесе Қазандық
аралының өзі, – деді Горюнов.
– Алыстан айқын емес, – деді Горохов, – қай арал
екенін айырып болмайды.
– Мейлі, қайсысы болса, онысы болсын барып жетуіміз
керек, барометр түнде түсе бастады, асыққан абзал! – деп
ескертті Ордин.
Күн жоғары көтеріліп, теңіз үстіндегі шарбы тұман
айыққанда дүрбісін алған Горюнов әлгі жерді шолып:
– Ал, қане, қырағы көз Никита! Көз алдыңыздағы қай
жер? – деп сұрады.
Горохов көзін күннен көлегейлеп қарап жіберді де:
– Қазандық аралы! – деді бірден.
– Дұрыс! Мұз да бізді арал жағалауындағы қатерлі
жерлерден құтқарып кетіпті ғой түнде. Енді біз тура өз
қоймамызға барып тоқтаймыз. Шынында да түске қарай
көрініп тұрған Қазандық аралы екеніне еш күмән қалған жоқ
– оның кескінін бәрі таныды, өзгергені тек көктемде
қозғалмай жатқан қарының түгел дерлік кетіп қалғаны ғана.
Күн батар алдында аралды көмкеріп тастаған мұзды
белдеуге кеп тоқтап, сеңгір сеңдер арасымен бес шақырым
бойы нарта сүйреп келе жатып, олардың көктем күндерін
еске түсіруіне тура келді. Екі іңірдің арасында терістік
мүйістегі қоржын тамға да жетті.
Қоймадағылар түгел емес екен, шамасы, жаз аралда
аңшылық еткен кәсіпкерлер, азық-түлікті, әсіресе кепкен сүр
балықты пайдаланса керек. Алайда қалған бірді-екілі итке
азық шаш етектен еді.
Келесі күні ауа райы ашық болды, бірақ күннің шұғыл
құбылуынан хабар беріп, барометр күрт түсіп кетті. Тағдырды
ылғи сынға сала берудің реті жоқ, олар шыдай тұруға бел
буды. Айтқандай-ақ түнде дауыл тұрып, ал таңертең қар
үрді де салды, ізінше аяз басталып, бірден қыс түсті. Боран
жебей соғып, қыркүйектің аяғына дейін созылды, бірақ итке
ас-су, адамға азық-түлік, жағуға отын жеткілікті еді,
жиһангездер жылы тамда жата берді. Үйге жол алыс әлі,
алайда басты бөгет – ашық теңізден бұлар өтіп алған-ды.
Кездейсоқ ашық күндердің бірінде бәрі мүйістегі биікке
көтеріліп, көкжиекте әрең көрініп тұрған Санников жеріне
қарады. Онда не болды екен? Жарылыс тынды ма? Ойпаттан
су қайта сарқылды ма? Әлде жанды атаулының бәрі құрып,
бірнеше жылдан соң су мен қардың астында қап терістік
мұздарының арасындағы молшылық өмірдің ақтық тірегі –
орман да жойылып кете ме? Сонау шалғай жерге, әрқайсысы,
әсіресе Аннуир, қымбат қимасын қалдырған жерге, бәрі мұңая
қарады. Бойына шап-шақ келген Костяковтың жылы киімін
кигенімен, Аннуир дағдыланбаған қатты суықтан жапа шегіп
жүрді. Ол артта қалған атамекенін, үйреншікті тұрмыс-
жағдайын, опат болған тайпаластарын ойлап жиі мұңаяды.
– Сонда сіздің жердің бәрі осындай суық па, қалайша
қар мен мұздан басқа түк жоқ? – деп ол қасындағылардан
талай мәрте сұрады.
Қазанның басында әбден орныққан қыс сапарды әрі қарай
жалғастыруға, әрине, нартамен жалғастыруға жағдай жасады.
Ауырырақ нартаны иттер, жеңілірегін кезектесіп екі кісі
сүйреді. Күн қысқа, ай жарық болғанда түнде жүруге тура
келді. Аюлы мүйісіндегі тамда мұзды бұзып кеткен боранның
ақырын күтуге тура келіп, кейін қатерге бас тігіп, Кіші
Ляховскийге жұқа мұзбен бару керек болды. Ал Үлкен
Ляховскийде боранның ақырын екі дүркін күтуге тура келді.
Бар мәзір, азық-түлік таусылуға айналды, оның есесіне
нарталар жеңілдеп қалды. Әбден шаршап-шалдыққан,
қасында тірі қалған үш-ақ иті бар жиһангездер тек қазанның
ақырғы күндері ғана Казачьеге келіп жетті.

Жиһангездер оңтайлы өткел іздеп бір апта бойы шығысқақарай жылжыды, алайда қайда болсын мұз берік емес, жазөтіп шуақпен аяз алмасып тұрса да, теңіз толық қатпай,жылыда еріп жұмсарған сіреу сеңдердің де беті тегістелмейқойды. Қыстың басын күте тұруға тура келеді, ал ол үшінТолльдің салған лашығы бар, отқа жағуға жағадан салындыағаш жинап алуға болатын, тіпті ақ аю мен терістік бұғысынаулап азық-түлік толықтыратын Беннетта аралына жету керек.Бақытқа қарай Санников жері мен арал арасындағы мұзжазда бұзылмай аман қалыпты, соның арқасында терістіккеқарай шағын ғана шеңбер жасап, он күнде Беннеттаға дакеліп жетті. Никифоровтың жаздай жинаған қорынан иттергедеп алған ет таусылып, соңғы үш күн бойы отын болмайқалған кез еді бұл.Түнерген құз-тасты қу тақыр Беннетта аралы Санниковжерінен кейін жиһангездер көңілін құлазытып-ақ тастады.Алайда олар аралдың күңгейінде, тұщы сулы бұлағы баршағын алқаптың сағасында тұрған Толльдің тар лашығынада қуанып қалды. Бұл арадан бүкіл аралды алып жатқан үсті309тегіс адырға шығып тұруға болатын. Салынды ағаш жеткілікті-ақ екен, алайда аң аулаймыз деген үміт ақталмады. Бұғыжоқ боп шықты, ал аю көзге түспеді. Басқаларын азықтандыруүшін иттерді біртіндеп өлтіре беруге тура келді, бір нартажоқ болғандықтан бір жегін артық еді, әуелі сол желінді.Олар осылай он күн амалдады, алайда жағдай өзгергенжоқ, сентябрь туып қалғанына қарамай жаз қаз-қалпы, мұзбұзылып, еріп жатыр. Адамдардың азық-түлігі де таусылуғатақады. Аннуирді лашық пен иттерді күзетуге тастап, күнсайын төртеуі түгел аңға шығады, ұзындығы он алтышақырым, ені ең кең шығыс бөлегінде сегіз шақырым аралдыерсілі-қарсылы кезгенімен, анда-санда қарға мен шағаланыңөзін әрең әкеледі.– Мәселе былай, жолдастар, – деді бір күні Горюнов. –Бұдан әрі күтудің жолы да, жөні де жоқ, бүйте берсек, мұзқатып, нағыз қажет кезінде иттердің қарғы бауын ғана ұстапқаламыз. Барометр бірнеше күннен бері керемет жоғары тұр,теңіз тыныш, дауыл күтудің жөні жоқ. Жылы киім менмылтықтан басқа затымыз шамалы, иттердің жарым-жартысығана қалды, ішіндегі ең таңдаулы бес-алтауын қалдырып,өзгесінен арылсақ, бәріміз де байдаркаға сыямыз. Күнніңтымығын пайдалансақ, Қазандық аралына екі тәуліктіңбағдарында барып та қаламыз, ал онда бәрімізге де жетеразық-түлік бар, ауа райы өзгерсе, қысты да күтуге болады,әйтпесе соны жағалап, тура құрлықтың өзіне қарай жүреміз.Талқылай келіп олар осы жоспар әбден дұрыс дегентұжырым жасады: күн әжептәуір ұзақ – он екі сағаттанартық, ескекті алмаса есіп, теңізбен Беннеттаға ең жақынЖаңа Сібір аралындағы заңғар мүйісіне дейін жетпіс мильдібір күнде, тақа болмаса, арада көшіп жүрген мұз шоқылардыңбіріне қонып екі күнде жүзіп өтуге жағдай бар. Әрине, кенеттендауыл көтерілсе, қайықты суға батыруы да ықтимал, алқатер теңіз жаңа қатқан кезде кейін де төнбей қалмайды,онда октябрь айында тек екі сағаттай күн ұзақ, оның есесінемұзды қирататын жел жиі болады. Сонымен, кешке дейін барометр төмен түспесе, артықиттерді өлтіріп, қалғанын шеңбірек атқыза тойдырып, бөлек-салақ мүлікті лашыққа тастап жолға шығуға келісілді. Осымақсатпен жүк мұқият қайта іріктелді.Кешке қарай барометр тағы да көтеріліп, жүрек сыздапқимағанмен де қаншама уақыт адал қызмет еткен бірнешеитті құрбан етуге тура келді. Әрине, Крот, Белуха, Пеструхааман қалды. Таң қылаң бере жиһангездер меймандослашықты тастап, ашық теңізге дейін байдарканы мұзбен сүйрепкүн шыға бағытты тура шығысқа ұстап жүзіп берді. Қайықтыңжүгі ауыр болғандықтан, қарқын ойдағыдай болған жоқ.Күн батқанша орта жолдан сәл ғана асты. Теңіздің ортасындакөшкін мұз жиі кездесіп, жүзе беру қатерлі болды. Үлкенбір мұз алаңын тауып, ат басын тіреуге тура келді, сондатүнеп те шықты. Күн ұясына қонар кезде көкжиектен заңғармүйісі ап-айқын көрінді.Таң ата тұрып, әрі қарай тартты. Күн әбден жарық болғанкезде Никифоров пен Горохов қиырға көз тастап тұрыпқосарлана дауыстап:– Мына қызыққа қара – түнде бізді мына мұз бір жаққабіраз апарып тастапты! – деді.– Қай жаққа? Қайда? Жер көрінбей ме? – деп сұрадыОрдин.– Жер ме, жер көрініп тұр ғой, бірақ кешегі көрінгенемес.– Сонда бізді қай жаққа апарып тастауы мүмкін?– Бәлкім, шығысқа қарай сырғытып тастаған болар, ондабіз Жаңа Сібірдің шығыс бөлегін көріп тұрмыз, ал батысқасырғытып жіберсе, алдымыздағы Фадеев немесе Қазандықаралының өзі, – деді Горюнов.– Алыстан айқын емес, – деді Горохов, – қай аралекенін айырып болмайды.– Мейлі, қайсысы болса, онысы болсын барып жетуімізкерек, барометр түнде түсе бастады, асыққан абзал! – депескертті Ордин. Күн жоғары көтеріліп, теңіз үстіндегі шарбы тұманайыққанда дүрбісін алған Горюнов әлгі жерді шолып:– Ал, қане, қырағы көз Никита! Көз алдыңыздағы қайжер? – деп сұрады.Горохов көзін күннен көлегейлеп қарап жіберді де:– Қазандық аралы! – деді бірден.– Дұрыс! Мұз да бізді арал жағалауындағы қатерліжерлерден құтқарып кетіпті ғой түнде. Енді біз тура өзқоймамызға барып тоқтаймыз. Шынында да түске қарайкөрініп тұрған Қазандық аралы екеніне еш күмән қалған жоқ– оның кескінін бәрі таныды, өзгергені тек көктемдеқозғалмай жатқан қарының түгел дерлік кетіп қалғаны ғана.Күн батар алдында аралды көмкеріп тастаған мұздыбелдеуге кеп тоқтап, сеңгір сеңдер арасымен бес шақырымбойы нарта сүйреп келе жатып, олардың көктем күндерінеске түсіруіне тура келді. Екі іңірдің арасында терістікмүйістегі қоржын тамға да жетті.Қоймадағылар түгел емес екен, шамасы, жаз аралдааңшылық еткен кәсіпкерлер, азық-түлікті, әсіресе кепкен сүрбалықты пайдаланса керек. Алайда қалған бірді-екілі иткеазық шаш етектен еді.Келесі күні ауа райы ашық болды, бірақ күннің шұғылқұбылуынан хабар беріп, барометр күрт түсіп кетті. Тағдырдыылғи сынға сала берудің реті жоқ, олар шыдай тұруға белбуды. Айтқандай-ақ түнде дауыл тұрып, ал таңертең қарүрді де салды, ізінше аяз басталып, бірден қыс түсті. Боранжебей соғып, қыркүйектің аяғына дейін созылды, бірақ иткеас-су, адамға азық-түлік, жағуға отын жеткілікті еді,жиһангездер жылы тамда жата берді. Үйге жол алыс әлі,алайда басты бөгет – ашық теңізден бұлар өтіп алған-ды.Кездейсоқ ашық күндердің бірінде бәрі мүйістегі биіккекөтеріліп, көкжиекте әрең көрініп тұрған Санников жерінеқарады. Онда не болды екен? Жарылыс тынды ма? Ойпаттансу қайта сарқылды ма? Әлде жанды атаулының бәрі құрып,бірнеше жылдан соң су мен қардың астында қап терістік312мұздарының арасындағы молшылық өмірдің ақтық тірегі –орман да жойылып кете ме? Сонау шалғай жерге, әрқайсысы,әсіресе Аннуир, қымбат қимасын қалдырған жерге, бәрі мұңаяқарады. Бойына шап-шақ келген Костяковтың жылы киімінкигенімен, Аннуир дағдыланбаған қатты суықтан жапа шегіпжүрді. Ол артта қалған атамекенін, үйреншікті тұрмыс-жағдайын, опат болған тайпаластарын ойлап жиі мұңаяды.– Сонда сіздің жердің бәрі осындай суық па, қалайшақар мен мұздан басқа түк жоқ? – деп ол қасындағыларданталай мәрте сұрады.Қазанның басында әбден орныққан қыс сапарды әрі қарайжалғастыруға, әрине, нартамен жалғастыруға жағдай жасады.Ауырырақ нартаны иттер, жеңілірегін кезектесіп екі кісісүйреді. Күн қысқа, ай жарық болғанда түнде жүруге туракелді. Аюлы мүйісіндегі тамда мұзды бұзып кеткен боранныңақырын күтуге тура келіп, кейін қатерге бас тігіп, КішіЛяховскийге жұқа мұзбен бару керек болды. Ал ҮлкенЛяховскийде боранның ақырын екі дүркін күтуге тура келді.Бар мәзір, азық-түлік таусылуға айналды, оның есесіненарталар жеңілдеп қалды. Әбден шаршап-шалдыққан,қасында тірі қалған үш-ақ иті бар жиһангездер тек қазанныңақырғы күндері ғана Казачьеге келіп жетті.

0
0
1203

ҮРЕЙЛІ КӨРШІЛІК

Ата салысымен Горохов онкилондар абдырап бірден қуғын
ұйымдастыра қоймайды деген оймен тұра қашты, түн оның
бой тасалауына мүмкіндік туғызады, тақа болмаса тағы да
ағаш басына жасырынады. Бұта-бұтаның арасынан ол күндіз
келген сүрлеуіне жүгіріп шығып, мүлкі мен итін тыққан терегін
тапқанша кідіріп тұрып қалды. Қуғын көрінсе-ақ қоржын
қалған ағашқа шығу керек, көрпе мен азық-түлік аш-жалаңаш
болмай, түнді жоқ-жітіксіз өткізуге жағдай жасайды, ал
жүкпен әрі қарай шапшаң жылжи алмайсың, суға дейін әлі
екі шақырым жер бар.
Ол тоқтап тың тыңдады, әуелі бәрі тып-тыныш еді, артынан
дабыра дауыс шығып, алыстан алаулар жалтылдады. Тегі,
онкилондар шырақ ұстап, мұның соңына түссе керек. Көп
ойланып жаппай, Горохов ағаштың басына шықты да, өз
мүлкін жоғарырақ көтеруге кірісті. Кездескен тармаққа дұрыс
отыра алмай, бәрінен бұрын Пеструха көп әуреге салды,
қайықты бір жуан екі бұтақтың арасына орналастырып,
қоржынды соған салып, итті үстіне отырғызуға тура келді.
Осы шаруаны әрең ыңғайлап біте бергенде, терекке жақын
сүрлеуден алау ұстаған бірнеше онкилон шыға келді, оңнан
да, солдан да басқалары тағы да көрінді. Ағаштан өте беріп,
дымқыл жер мен шөпке қайықтан қалған айқын ізге түсіп
қуана айқай салған онкилондар қалғандарын шақырып,
қашқынды қуып жетпек дәмемен ізді қуалай тұра жүгірді.
Құстың сүр етімен Горохов кешкі ауқатын жасап, итін
азықтандырып, қорқорын сорды, ал онкилондар болса
нәтижесіз қуғыннан әлі қайтқан жоқ. Ұйқы басып ол ай туғанша
көз іліктіріп алғысы кеп, өзін бұтағында отырған ағашқа
таңып байлады да, мызғып кетті.
Ол ағаштың қатты шайқалғанынан оянды. Бағана таңып
қоймағанда құлап та кетуі кәдік екен, өзін-өзі ол әрең ұстады,
жалма-жан екі қолымен жүгі бар қайығын да сүйемелдеп
жатыр. Не болып жатқаны Гороховтың ойына кіріп-шығар
емес, төңірек түгел гүрілдеп-гуілдеп тұр, мана туған айдан
аспан жап-жарық, жел жоқ. Әудемнен соң ғана ол жер сілкініп
жатыр екен деп ойлады. Терістік жакқа жалт қарап, онда,
тіпті жақын жерден сұмдық бірдеңе болып жатқанын көрді:
орманның арғы жағынан шудаланған ақ және қара түтін аспанға
көтеріліп, сол тұстан құлақ тұндырған гүрсіл естіліп, ыстық
жел есіп, тынысты тарылтты.
– Оу, аспан падишасы, анау не?! Жер жарылып, от атылып
жатыр ғой! – деп жалбарынды Горохов. – Суға, суға жүгіру
керек!
Ағаш ылғи шайқалып тұрғандықтан қоржынды, қайықты
және итті кезек-кезек жерге әрең түсірді. Жерде аяғымен тік
басып тұрудың өзі қиындап қапты. Мас адамдай теңселіп
Горохов қайығын жермен, сосын саяз сумен зорға сүйреп
келеді. Ауық-ауық ағаш бұтағын сындырып, бірде оң, бірде
сол жағынан суға бірдеңелер түсіп жатыр. Гүріл тынбай, ауа
тымырсықтанып, ыси түсті.
Ақыры, су қайыққа отыратындай болып, қашқын опат
құшағынан бірте-бірте алыстай берді. Үлкен алаңқайға шығып
ол шудаланған түтін мен бірде онда, бірде мында сумаңдаған
нажағай салған от іспеттес шапақ көрді.
«Мына тозақ отында онкилон сорлылар құритын болды
ғой! – деп ойлады ол. – Тағы да бәрін ақ сиқыршыларға
жауып, бақсымызды өлтіріп, сосын бүкіл жұртымызды
қырғынға ұшыратып жатыр дейтіні даусыз».
Саяз су баяу толқып, тереңдеген сайын толқын күшейіп,
қайықты оңды-солды лақтыра бастады. Он шақырымдай
жүзіп әбден шаршаған Горохов таң атқанға дейін тынығып
алар жер қарастыруға айналды. Толқыны әсіресе қатты
шулаған үлкен алаңқайдың шетінен ол судан шығып тұрған
жертөленің қалқасын көрді, жер сілкінуі сел басқанға дейін
оның жақтау қабырғаларын құлатып, ал орталық төрт аша
жерге қағылып, үргімен ұстастырылған қалпы жапқан
шатырымен дін аман тұр екен. Қалқаның өзі судан бір метрдей
биікте болатын, толқын жетер түрі жоқ.
«Тынығып алатын жер тап осы!» деп ойлаған қашқын
қайығын тура солай қарай есті. Әупірімдеп жүріп заттарын
жоғары шығарып, итті мінгізіп, өзі көтерілді де, қасына
қайығын алды. Көрпесін дымқыл шымға төсей салып,
терістіктен естіліп жатқан гүрсіл мен толқын шуына қарамай
ұйықтап та кетті.
Таң ата оянған ол жүзуді әрі қарай жалғастыру үшін бағдар
алғалы жан-жағына қарады. Түнде толқын басылып, су
бетінде айдын айнасын шайқап сәл діріл ойнайды. Жасыл
төбе тәрізді әне бір аралшық және тұр. Жанындағы биік
бәйтерекке қарап Горохов оның өздерінің жертөлесі екенін
таныды, терекке қашқан түні паналап шыққан-ды, ал бүгінгі
түнді Амнундак үйінің шатырында өткізіпті.
Тамағын асығыс ішіп, қайығын суға түсіріп, алдыңғы
жағына отырғызайын деп Пеструханы шақырды. Ит
шатырдың орта тұсында түтін шығар шаңырақтан төмен үңіліп,
әлденеге ырылдап тұр.
– Әй, төбет, одан не көріп тұрсың, балық па? – деп
сұрады, орнынан қозғалғысы жоқ иттің қасына келіп Горохов.
Шаңырақтан ішке көз салып, тұла бойы түршігіп кетті
оның. Бір ашаның басында судан адамның екі қолының
саусақтары шығып тұр.
– Құдай сақтай гөр, біреу-міреу суға кеткен бе!
Бір саусағында жылтыраған күміс жүзік Гороховқа таныс
тәрізді көрінді. Онкилондарда күміс жүзік жоқ, күйеулерінен
тек ақтардың ғана әйелі сондай сақинаны сыйға алып, оған
өте-мөте мақтанып жүретін.
– Оһ, жендеттер, мынау Раку ғой! Басқа әйелдер анда,
әлгі кәрі төбет опасызды суға батырдық деп еді.
Горохов қайыққа түсіп, қол көрініп тұрған ашаға жүзіп
барып еді, білек білезікке дейін діңгекке тас қып байланып
тасталған екен. Ол байланған белбеуді кесіп жіберіп, сіресіп
қалған саусақтардан тартып еді, су бетіне қолы, содан соң
шашы, ақыр аяғында басы шықты, өңі бозарып, көзі ашық
қалыпты, жасқа толы көрінген осынау көздер якутқа кінәлай
қарайтын сияқты. Ол дауыстап жіберіп, кейін серпілді де,
келіншектің саусағы қолынан шығып кетіп, лай суға әуелі басы,
содан соң қолы сүңгіп, пәк тұлға су түбіне батып, жоқ болды.
«Бақытсыз бейшара! – деп ойлады якут. – Олар оны
түнде маған қашып кетпесін деп ашаға таңып қойған ғой, ал
сосын су келгенде жертөледе ұмыт қалдырып, не қасақана
тастап қашқан да, бұл суға тұншығып өлген».
Жертөлеге су кіріп, талшыбық денемен бірте-бірте
көтерілген кездегі Ракудың халін көз алдына келтірді, бар
күшімен бұлқынып, жанұшыра көмек шақырғанда ғой, меңіреу
қараңғылықта су сыбдыры ғана жауапқа қатып, кеудесіне,
тамағына, ақыр аяғында аузына жетіп, ақтық үнін шығарған
жұтқыншағына құйылып, тұншықтырып тынды. Ал бұл ғой,
онда осы арада жақын жүр еді, алғаш оны онкилондар
кетісімен іле құтқарып алуына әбден болады екен. Алайда
ол тек су қаптағанда ғана айғайлай бастаған шығар, бұл болса
онда көлде жүзіп жүрген-ді.
Оның денесін алып бір араға көмгісі де келді, бірақ құрғақ
жерді қайдан таппақ, жалғыз-ақ жол ойпат сыртындағы қар
ғана. Ақылы алтау, ойы жетеу болған ол шақырғаны үшін
ыңғайсыздау жағдайда қалған Пеструханы алып, заттарын
салып түстікке қарай тартты. Ол серіктерін әлі де қуып
жетермін деген үмітпен ескегін екпіндете есті де, көл мен
каналдың терең тұнық суында жеңіл қайық жұлындай ұшты.
Міне, қара құздардың саясында ақ күртік пен айшықталған
ойпаттың жиегі де көзге шалынды. Ал терістікте
бұрынғысынша ақшыл және қошқыл бұлттар шуда-шуда
шұбап, ауық-ауық жарылыс гүрсілі естіліп тұр.
Орман да бітті. Горохов күртікті шая бастаған жиектің
таза суына да жүзіп шықты. Бұл арада да бәрін су басып
кетіпті. Жолдастары қайда? Кетіп қалғаны ма? Әлде суға
кетіп, опат болды ма? Күртік үстіндегі алаңда тірі пенде
көрінбейтіні несі?
Әне, жар-құз жотасында көгілдір аспан сүлесінде бір адам
қараңдайды. Горохов бар дауысымен барқырай айғай сап,
ескегін бұлғады, Пеструхасы абалады.
Мұны көрді – енді ол құтқарылды!
Күртіктің етегіне дейін жүзіп кеп тоқтады да, иті мен
мүлкін түсіріп, жүгін арқалап алып баспалдақпен біртіндеп
жоғары көтерілді.
Кенет оның қарсы алдынан терең сай шыға келді, әрі
қарай жол жоқ. Қараса сайдың арғы жағына Горюнов пен
Ордин де келіп қалған екен.
– Уһ, әйтеуір қуып жеттім-ау сіздерді! – деп айқайлап
жіберді Горохов бар жүгін мұздың үстіне қойып жатып. –
Ал көрге түспеді демесе, өзімнің де көрмегенім жоқ.
– Мұздан түсетін және шығатын баспалдақ ойып
болғанымызша біраз күтуіңе тура келеді, – деді Горюнов.
– Міне, ор керек болса! Немене, қуғын кеп қалады деп
орлағансыздар ма?.. Иә, бұл ордан өту оңай емес, – деп
Горюнов ернеуі де құлама мұз, биіктігі бірнеше метр терең
сайға таңырқай қарады. – Ойып жату ұзаққа кетер... Қане,
арқан бар ма, маған лақтырыңдаршы.
Қажет болып қала ма деп ала салған арқан бар еді, соның
тас байлаған ұшын олар Гороховқа лақтырды. Ол арқанды
өзіне тартып алып, оны екі қабаттап заттарын сай табанына
түсіре бастады, сосын жіптің бір ұшын босатып, жүгін төменде
қалдырды. Осы әдіспен көрпе мен қоржынды да түсірді,
ақыр аяғында арқанды қарғысына іліп Пеструханы да зыр
еткізді. Мойнынан ілінген ит алғаш қырылдап тынысы
тарылып еді, сай табанына қалай түскенін де білмей қалды.
Бәрі көзді ашып-жұмғандай тез өтті. Енді өзі түсуі керек
болды. Жар жағасында мұзға ендеп кірген кесек базальт
қойтас жатқан-ды, якут арқанды соған орап, мұз қабырғамен
сырғып түсті. Тереңге жеткен соң жіпті бір ұшын қоя беріп
тартып қалып еді, арқан оралып аяғының астына кеп түсті.
Жоғары көтерілу онша қиынға түскен жок, күтіп тұрған
екі адам якутты да, оның заттарын да, итті де әп-сәтте
шығарып алды. Әрине, салмағы ауыр өзін көтеру ғана сәл
қиын болды. Жоғары шыға сап ол жолдастарының құшағына
қойып кетті.
– Құдая, тәубе, жеттім-ау! Бұл арадан ешкімді ұшырата
алмаспын деп ойлап ем.
Шынында да, Горохов орманнан бірер минут кеш
шыққанда ол жолдастарын, сөз жоқ, көре алмай қалатын
еді. Қалған екі нартаның екеуі де түстік жақ еңісте тұрған-
ды, Никифоров иттерді жегіп болып та қалған. Ол жегіп
болғанша деп Горюнов пен Ордин жотаға тағы бір қайта
оралып шығып, Санников жерінің ойпатына ақтық рет көз
тастап тұр еді. Су мен лава тасқыны астында екі аяқты, төрт
аяқты күллі тұрғындарымен бірге көз алдында құрыған осынау
аралға бұлар қаншама еңбек аптасын сарп етті. Қыруар бағалы
байқауларды жиып-ақ алып еді, амал не, барлық еңбектің
жемісі арал кемерінде өткізген соңғы сағаттардың ішінде
экспедициянын бір мүшесімен бірге опат болды, ал екінші
бір мүшесі өз еркімен ойпатта қалып отыр, ойға салса, әрине,
ол да аман емес.
Төмен тұрған күннің шұғыласымен құздың қара кемерінде
ойпаттың шалқар көлі күмістей жалтырап, алдында алашабыр
аралдар мен қара орманның бұрымы бұлдырайды, ал
терістікте бұрқыраған бу мен түтін шымылдығының ішінде
Санников жері мен онкилондар тайпасының басына түскен
драманың ақырғы актісі жүріп жатты. Ордин аман қалған
ақырғы фотопленкасына ғылым үшін ашыла түсіп, ақтық
мамонттарымен, мүйіз тұмсықтарымен, алғашқы қауым
адамзатының өкілдерімен бірге құрдымға кетіп бара жатқан
әлемнін қайғылы көрінісін түсіріп алды. Суретті түсіріп алып,
ол аппаратын орап алғалы кетті де, Горюнов сәл тұрып қалды,
сол-ақ екен, орманнан жүзіп шыға берген Гороховтың қайығын
көзі шалып қалды.
Осынау кездейсоқ бақыт болмаса, якут серіктерін жуық
маңда қуып жете алмас еді.
Жоғары көтеріліп келе жатып Горохов жердің үңірейген
жарығын көрді, Костяковтын қазасын естіп, өзінің сәті түсіп
оңай құтылғанын түсінді.
– Маңдайым жарылып тусам керек, Матвей Иванович,
– деді ол жотада сәл кідіріп. – Осы екі күнде мен қанша
рет қабірдің аузына барып қайттым, ал аман-саумын, сорлы
Раку менің қырсығымнан суға кетті, әу баста бір сол деп
қалдым ғой мен бейбақ. Павел Николаевич пен оның
топырағы торқа болсын!
Ол бас киімін алып қаншама адамның зиратына айналған
Санников жері жағына үш мәрте тағзым етті.
Бұл күні жиһангездер онша ұзай алмай, аралдың түстік
еңісінің етегіне тоқтады. Ашық теңіз жағасына саяхат мұздың
былқылдап жатқанын, алғашқы дауылдан-ақ ойран-ботқасы
шығатынын аңғартты. Сенімдірек өткел қарастырып шығысқа
қарай тарта беруге тура келді.

Ата салысымен Горохов онкилондар абдырап бірден қуғынұйымдастыра қоймайды деген оймен тұра қашты, түн оныңбой тасалауына мүмкіндік туғызады, тақа болмаса тағы да ағаш басына жасырынады. Бұта-бұтаның арасынан ол күндізкелген сүрлеуіне жүгіріп шығып, мүлкі мен итін тыққан терегінтапқанша кідіріп тұрып қалды. Қуғын көрінсе-ақ қоржынқалған ағашқа шығу керек, көрпе мен азық-түлік аш-жалаңашболмай, түнді жоқ-жітіксіз өткізуге жағдай жасайды, алжүкпен әрі қарай шапшаң жылжи алмайсың, суға дейін әліекі шақырым жер бар.Ол тоқтап тың тыңдады, әуелі бәрі тып-тыныш еді, артынандабыра дауыс шығып, алыстан алаулар жалтылдады. Тегі,онкилондар шырақ ұстап, мұның соңына түссе керек. Көпойланып жаппай, Горохов ағаштың басына шықты да, өзмүлкін жоғарырақ көтеруге кірісті. Кездескен тармаққа дұрысотыра алмай, бәрінен бұрын Пеструха көп әуреге салды,қайықты бір жуан екі бұтақтың арасына орналастырып,қоржынды соған салып, итті үстіне отырғызуға тура келді.Осы шаруаны әрең ыңғайлап біте бергенде, терекке жақынсүрлеуден алау ұстаған бірнеше онкилон шыға келді, оңнанда, солдан да басқалары тағы да көрінді. Ағаштан өте беріп,дымқыл жер мен шөпке қайықтан қалған айқын ізге түсіпқуана айқай салған онкилондар қалғандарын шақырып,қашқынды қуып жетпек дәмемен ізді қуалай тұра жүгірді.Құстың сүр етімен Горохов кешкі ауқатын жасап, итіназықтандырып, қорқорын сорды, ал онкилондар болсанәтижесіз қуғыннан әлі қайтқан жоқ. Ұйқы басып ол ай туғаншакөз іліктіріп алғысы кеп, өзін бұтағында отырған ағашқатаңып байлады да, мызғып кетті.Ол ағаштың қатты шайқалғанынан оянды. Бағана таңыпқоймағанда құлап та кетуі кәдік екен, өзін-өзі ол әрең ұстады,жалма-жан екі қолымен жүгі бар қайығын да сүйемелдепжатыр. Не болып жатқаны Гороховтың ойына кіріп-шығаремес, төңірек түгел гүрілдеп-гуілдеп тұр, мана туған айданаспан жап-жарық, жел жоқ. Әудемнен соң ғана ол жер сілкініпжатыр екен деп ойлады. Терістік жакқа жалт қарап, онда,тіпті жақын жерден сұмдық бірдеңе болып жатқанын көрді:орманның арғы жағынан шудаланған ақ және қара түтін аспанға көтеріліп, сол тұстан құлақ тұндырған гүрсіл естіліп, ыстықжел есіп, тынысты тарылтты.– Оу, аспан падишасы, анау не?! Жер жарылып, от атылыпжатыр ғой! – деп жалбарынды Горохов. – Суға, суға жүгірукерек!Ағаш ылғи шайқалып тұрғандықтан қоржынды, қайықтыжәне итті кезек-кезек жерге әрең түсірді. Жерде аяғымен тікбасып тұрудың өзі қиындап қапты. Мас адамдай теңселіпГорохов қайығын жермен, сосын саяз сумен зорға сүйрепкеледі. Ауық-ауық ағаш бұтағын сындырып, бірде оң, бірдесол жағынан суға бірдеңелер түсіп жатыр. Гүріл тынбай, ауатымырсықтанып, ыси түсті.Ақыры, су қайыққа отыратындай болып, қашқын опатқұшағынан бірте-бірте алыстай берді. Үлкен алаңқайға шығыпол шудаланған түтін мен бірде онда, бірде мында сумаңдағаннажағай салған от іспеттес шапақ көрді.«Мына тозақ отында онкилон сорлылар құритын болдығой! – деп ойлады ол. – Тағы да бәрін ақ сиқыршыларғажауып, бақсымызды өлтіріп, сосын бүкіл жұртымыздықырғынға ұшыратып жатыр дейтіні даусыз».Саяз су баяу толқып, тереңдеген сайын толқын күшейіп,қайықты оңды-солды лақтыра бастады. Он шақырымдайжүзіп әбден шаршаған Горохов таң атқанға дейін тынығыпалар жер қарастыруға айналды. Толқыны әсіресе қаттышулаған үлкен алаңқайдың шетінен ол судан шығып тұрғанжертөленің қалқасын көрді, жер сілкінуі сел басқанға дейіноның жақтау қабырғаларын құлатып, ал орталық төрт ашажерге қағылып, үргімен ұстастырылған қалпы жапқаншатырымен дін аман тұр екен. Қалқаның өзі судан бір метрдейбиікте болатын, толқын жетер түрі жоқ.«Тынығып алатын жер тап осы!» деп ойлаған қашқынқайығын тура солай қарай есті. Әупірімдеп жүріп заттарынжоғары шығарып, итті мінгізіп, өзі көтерілді де, қасынақайығын алды. Көрпесін дымқыл шымға төсей салып,304терістіктен естіліп жатқан гүрсіл мен толқын шуына қарамайұйықтап та кетті.Таң ата оянған ол жүзуді әрі қарай жалғастыру үшін бағдаралғалы жан-жағына қарады. Түнде толқын басылып, субетінде айдын айнасын шайқап сәл діріл ойнайды. Жасылтөбе тәрізді әне бір аралшық және тұр. Жанындағы биікбәйтерекке қарап Горохов оның өздерінің жертөлесі екенінтаныды, терекке қашқан түні паналап шыққан-ды, ал бүгінгітүнді Амнундак үйінің шатырында өткізіпті.Тамағын асығыс ішіп, қайығын суға түсіріп, алдыңғыжағына отырғызайын деп Пеструханы шақырды. Итшатырдың орта тұсында түтін шығар шаңырақтан төмен үңіліп,әлденеге ырылдап тұр.– Әй, төбет, одан не көріп тұрсың, балық па? – депсұрады, орнынан қозғалғысы жоқ иттің қасына келіп Горохов.Шаңырақтан ішке көз салып, тұла бойы түршігіп кеттіоның. Бір ашаның басында судан адамның екі қолыныңсаусақтары шығып тұр.– Құдай сақтай гөр, біреу-міреу суға кеткен бе!Бір саусағында жылтыраған күміс жүзік Гороховқа таныстәрізді көрінді. Онкилондарда күміс жүзік жоқ, күйеулерінентек ақтардың ғана әйелі сондай сақинаны сыйға алып, оғанөте-мөте мақтанып жүретін.– Оһ, жендеттер, мынау Раку ғой! Басқа әйелдер анда,әлгі кәрі төбет опасызды суға батырдық деп еді.Горохов қайыққа түсіп, қол көрініп тұрған ашаға жүзіпбарып еді, білек білезікке дейін діңгекке тас қып байланыптасталған екен. Ол байланған белбеуді кесіп жіберіп, сіресіпқалған саусақтардан тартып еді, су бетіне қолы, содан соңшашы, ақыр аяғында басы шықты, өңі бозарып, көзі ашыққалыпты, жасқа толы көрінген осынау көздер якутқа кінәлайқарайтын сияқты. Ол дауыстап жіберіп, кейін серпілді де,келіншектің саусағы қолынан шығып кетіп, лай суға әуелі басы,содан соң қолы сүңгіп, пәк тұлға су түбіне батып, жоқ болды. «Бақытсыз бейшара! – деп ойлады якут. – Олар онытүнде маған қашып кетпесін деп ашаға таңып қойған ғой, алсосын су келгенде жертөледе ұмыт қалдырып, не қасақанатастап қашқан да, бұл суға тұншығып өлген».Жертөлеге су кіріп, талшыбық денемен бірте-біртекөтерілген кездегі Ракудың халін көз алдына келтірді, баркүшімен бұлқынып, жанұшыра көмек шақырғанда ғой, меңіреуқараңғылықта су сыбдыры ғана жауапқа қатып, кеудесіне,тамағына, ақыр аяғында аузына жетіп, ақтық үнін шығарғанжұтқыншағына құйылып, тұншықтырып тынды. Ал бұл ғой,онда осы арада жақын жүр еді, алғаш оны онкилондаркетісімен іле құтқарып алуына әбден болады екен. Алайдаол тек су қаптағанда ғана айғайлай бастаған шығар, бұл болсаонда көлде жүзіп жүрген-ді.Оның денесін алып бір араға көмгісі де келді, бірақ құрғақжерді қайдан таппақ, жалғыз-ақ жол ойпат сыртындағы қарғана. Ақылы алтау, ойы жетеу болған ол шақырғаны үшіныңғайсыздау жағдайда қалған Пеструханы алып, заттарынсалып түстікке қарай тартты. Ол серіктерін әлі де қуыпжетермін деген үмітпен ескегін екпіндете есті де, көл менканалдың терең тұнық суында жеңіл қайық жұлындай ұшты.Міне, қара құздардың саясында ақ күртік пен айшықталғанойпаттың жиегі де көзге шалынды. Ал терістіктебұрынғысынша ақшыл және қошқыл бұлттар шуда-шудашұбап, ауық-ауық жарылыс гүрсілі естіліп тұр.Орман да бітті. Горохов күртікті шая бастаған жиектіңтаза суына да жүзіп шықты. Бұл арада да бәрін су басыпкетіпті. Жолдастары қайда? Кетіп қалғаны ма? Әлде суғакетіп, опат болды ма? Күртік үстіндегі алаңда тірі пендекөрінбейтіні несі?Әне, жар-құз жотасында көгілдір аспан сүлесінде бір адамқараңдайды. Горохов бар дауысымен барқырай айғай сап,ескегін бұлғады, Пеструхасы абалады.Мұны көрді – енді ол құтқарылды!306Күртіктің етегіне дейін жүзіп кеп тоқтады да, иті менмүлкін түсіріп, жүгін арқалап алып баспалдақпен біртіндепжоғары көтерілді.Кенет оның қарсы алдынан терең сай шыға келді, әріқарай жол жоқ. Қараса сайдың арғы жағына Горюнов пенОрдин де келіп қалған екен.– Уһ, әйтеуір қуып жеттім-ау сіздерді! – деп айқайлапжіберді Горохов бар жүгін мұздың үстіне қойып жатып. –Ал көрге түспеді демесе, өзімнің де көрмегенім жоқ.– Мұздан түсетін және шығатын баспалдақ ойыпболғанымызша біраз күтуіңе тура келеді, – деді Горюнов.– Міне, ор керек болса! Немене, қуғын кеп қалады депорлағансыздар ма?.. Иә, бұл ордан өту оңай емес, – депГорюнов ернеуі де құлама мұз, биіктігі бірнеше метр тереңсайға таңырқай қарады. – Ойып жату ұзаққа кетер... Қане,арқан бар ма, маған лақтырыңдаршы.Қажет болып қала ма деп ала салған арқан бар еді, соныңтас байлаған ұшын олар Гороховқа лақтырды. Ол арқандыөзіне тартып алып, оны екі қабаттап заттарын сай табанынатүсіре бастады, сосын жіптің бір ұшын босатып, жүгін төмендеқалдырды. Осы әдіспен көрпе мен қоржынды да түсірді,ақыр аяғында арқанды қарғысына іліп Пеструханы да зыреткізді. Мойнынан ілінген ит алғаш қырылдап тынысытарылып еді, сай табанына қалай түскенін де білмей қалды.Бәрі көзді ашып-жұмғандай тез өтті. Енді өзі түсуі керекболды. Жар жағасында мұзға ендеп кірген кесек базальтқойтас жатқан-ды, якут арқанды соған орап, мұз қабырғаменсырғып түсті. Тереңге жеткен соң жіпті бір ұшын қоя беріптартып қалып еді, арқан оралып аяғының астына кеп түсті.Жоғары көтерілу онша қиынға түскен жок, күтіп тұрғанекі адам якутты да, оның заттарын да, итті де әп-сәттешығарып алды. Әрине, салмағы ауыр өзін көтеру ғана сәлқиын болды. Жоғары шыға сап ол жолдастарының құшағынақойып кетті.307– Құдая, тәубе, жеттім-ау! Бұл арадан ешкімді ұшыратаалмаспын деп ойлап ем.Шынында да, Горохов орманнан бірер минут кешшыққанда ол жолдастарын, сөз жоқ, көре алмай қалатынеді. Қалған екі нартаның екеуі де түстік жақ еңісте тұрған-ды, Никифоров иттерді жегіп болып та қалған. Ол жегіпболғанша деп Горюнов пен Ордин жотаға тағы бір қайтаоралып шығып, Санников жерінің ойпатына ақтық рет көзтастап тұр еді. Су мен лава тасқыны астында екі аяқты, төртаяқты күллі тұрғындарымен бірге көз алдында құрыған осынауаралға бұлар қаншама еңбек аптасын сарп етті. Қыруар бағалыбайқауларды жиып-ақ алып еді, амал не, барлық еңбектіңжемісі арал кемерінде өткізген соңғы сағаттардың ішіндеэкспедициянын бір мүшесімен бірге опат болды, ал екіншібір мүшесі өз еркімен ойпатта қалып отыр, ойға салса, әрине,ол да аман емес.Төмен тұрған күннің шұғыласымен құздың қара кемеріндеойпаттың шалқар көлі күмістей жалтырап, алдында алашабыраралдар мен қара орманның бұрымы бұлдырайды, алтерістікте бұрқыраған бу мен түтін шымылдығының ішіндеСанников жері мен онкилондар тайпасының басына түскендраманың ақырғы актісі жүріп жатты. Ордин аман қалғанақырғы фотопленкасына ғылым үшін ашыла түсіп, ақтықмамонттарымен, мүйіз тұмсықтарымен, алғашқы қауымадамзатының өкілдерімен бірге құрдымға кетіп бара жатқанәлемнін қайғылы көрінісін түсіріп алды. Суретті түсіріп алып,ол аппаратын орап алғалы кетті де, Горюнов сәл тұрып қалды,сол-ақ екен, орманнан жүзіп шыға берген Гороховтың қайығынкөзі шалып қалды.Осынау кездейсоқ бақыт болмаса, якут серіктерін жуықмаңда қуып жете алмас еді.Жоғары көтеріліп келе жатып Горохов жердің үңірейгенжарығын көрді, Костяковтын қазасын естіп, өзінің сәті түсіпоңай құтылғанын түсінді.308– Маңдайым жарылып тусам керек, Матвей Иванович,– деді ол жотада сәл кідіріп. – Осы екі күнде мен қаншарет қабірдің аузына барып қайттым, ал аман-саумын, сорлыРаку менің қырсығымнан суға кетті, әу баста бір сол депқалдым ғой мен бейбақ. Павел Николаевич пен оныңтопырағы торқа болсын!Ол бас киімін алып қаншама адамның зиратына айналғанСанников жері жағына үш мәрте тағзым етті.Бұл күні жиһангездер онша ұзай алмай, аралдың түстікеңісінің етегіне тоқтады. Ашық теңіз жағасына саяхат мұздыңбылқылдап жатқанын, алғашқы дауылдан-ақ ойран-ботқасышығатынын аңғартты. Сенімдірек өткел қарастырып шығысқақарай тарта беруге тура келді.

0
0
1044

БАҚСЫНЫҢ СОҢҒЫ СӨЗІ

 

Горохов каналдан алысырақ жаққа қарай бұрылып, алаңқай
мен айдынның толқыны жетпейтін, жетсе де әлсіреп жететін
шоққа келіп, қайығын бір ағашқа байлап, көрпеге оранып
түбіне көсіліп жата қалып, толқынмен сәл тербеліп ұйықтап
та кетті.
Ол Пеструханың ұлыған даусынан кеш оянды. Көзін ашып
ол түнде су көп көтеріліп, қайықты ағаштың бұтақтарына
апарып қысып тастағанын көрді. Иттің қысылғаны сонша,
ол сорлы тіпті қозғала алмай қалыпты Оны босату үшін
бірқатар бұтақты пышақпен кесіп түсіруге тура келді. Горохов
судың тереңдігін өлшеп көрейін деп еді, түбіне жете алмады,
ескегі мен қолын қосқанда екі метрден кем емес-ті.
«Топан су деген осы! – деп ойлады якут. – Жолда енді
еш жануарды кездестірмейсің: қашып құтыла алмағандары
қарық болды».
Тұтқыннан босанған Пеструха иіскелеп, құйрығын
бұлғаңдатып, иесіне тілене қарады.
– Ашықтың ба, бейшара! – деп оны бірден ұқты иесі.
– Ас ішетін уақыт та болды, тек бізде тамақтың өзі аз,
шай қайнатуға болмайды. Аң-құс жоқ!
Ол қоржыннан шелпек пен кептіріп жертөле шатырының
астына жайып қойған қыруар қаз етінен бағанағы алас-күлесте
ала салған бірер мүшесін алып, сүйек-саяғын итке тастап,
тәуірін өзі жей бастады.
– Эх, Пеструха, ақырғы қаз еті осы! – деді ол итке
қарап. – Біздің сақтық етіміз ғой қарық болды, ешкім оны
алған жоқ, қандай өкініш!
Сол сақтық ет оның ойына Ракуды, оның қамкорлығы
мен шаруақорлығын түсіріп, көңіліне мұң ұялатты. Ол
Казачьедегі кәрі, ұрысқақ қатынын да еске алды, соның
қазымырлығынан бұл көршілеріне қонып не саудагерлерге
каюр болып жалданып, алыс сапарға жиі кетіп қалушы еді.
Ракуды алып кетуге әлі де әрекет жасауға болар деп ойлады
ол. Шамасы, онкилондар алғашқы кездескен құрғақ алаңқайға
тоқтап, түнгі сергелдең мен босқыннан кейін тынығып ұйықтап
жатқан шығар. Соларға жақын жүзіп барып, бұтаның арасына
кіріп тақау жерден Ракудың көрінгенін күтіп, іле шақырып
алып, қайыққа салып ала тартпақшы. Суда онкилондар қуып
жете алмайды. Серіктері бүгін кешке дейін күтуге тиіс, тіпті
кетіп қалғанның өзінде алғашқы күні онша ұзай алмайды,
қуып жетуге болады. Горохов түні бойы тек келесі алаңқайға
дейін ғана, яғни ең әрі кеткенде үш-төрт шақырым жүздім
деп ойлады, демек, қайтып оралуға онша алыс емес.
Ертеңгі ас үстінде осы байламға тоқтаған якут қайығын
шешіп алып терістікке қарай тартты. Күн шыққалы қашан,
бұлт арасынан сығалап қойып, жылу да себездеп кетеді.
Күндіз топан су түндегідей үрейлі әсер тастамайды. Су
жалтырап, беті сәл діріл қағып, айнасына орман баурайы
түсіп тұр. Гороховты таңдандырғаны тек суда, әсіресе, орман
мен канал тұсында қоқыстың көптігі, жан-жақтан су келіп
құйылып жатқан алаңқай аумағы ғана таза. Тұрақ тұрған бір
алаңқайға шығып, азық-түлігін үстеу үшін жертөлеге жүзіп
келіп, шатырына шығып, шаңырағына қолын тығып жіберді
де, кептіріп қойған бірнеше құсты суырып алды, қуанғаннан
бір үйректі тұтасымен Пеструхаға тастай салды. Риза болған
ит рахаттана ырылдап, жата қап оны кеміре бастады.
Содан соң ол түнде онкилондар кеткен бағытты ұстап
жүзе жөнелді. Ормандағы каналда киіздей боп ұйысқан
жапырақ, бұтақ тәрізді су бетіне шығарып тастаған не түрлі
қоқыстың арасымен жүзуге тура келді. Жол-жөнекей өлі
құс, кішігірім төртаяқтылар кездесті, бір ағаштан жасырынған
сусарды көріп қалып, аңшылық құмарлығы қозып кетті де,
оны ескекпен ұрып алды.
– Жазғы тері болса да құлақшынға жарап жатыр, бәрібір
аштан өледі, – деп міңгірледі ол олжаны алып жатып.
Терістікке таман жақындай түсіп ол көлдердің онша
көпіршімейтінін, судың да онша терең емес екенін байқады,
ескек түбіне жетіп тұр.
– Қап, Матвей Ивановичтің жоғын қарашы, ол болса ғой,
осынша су жердің қай тұсынан шығып жатқанын түсінер еді.
Діни жазбаларда айтылғандай, жер тұңғиықтың тігісі сөгіліп,
дүниені топан басты. Құдай-ай, тәубе, әйтеуір аспан тұңғиығы
аман тұр, жоғарыдан ол сөгілсе – одан сұмдық не бар.
Түс ауған соң алаңқай мен каналдардағы су мүлдем таяздап
қалды, кішігірім бұталардың басы қылтиып, көл жағаларының
қамысы көрінді, қайықты сөгіп алмас үшін ақырын жүзуге
тура келді. Сосын қайықтың түбі тиіп, ақыры тоқтап қалды.
Горохов түсіп, қайықты жаяу сүйреді. Ұзамай су сәл ғана
жасырып тұрған шөппен қайықты сүйреу оңай болсын деп,
Пеструханы да түсіріп, қоржынды өз арқасына асып алды.
Ақыры ол дымқыл шабындық сияқты бір алаңқайға шықты,
су кейбір шұңқырда ғана жалтырайды. Алаңқай табын-табын
өгіз, үйір-үйір жылқы, желі-желі бұғыдан сыңсып тұр,
аулағырақ бірнеше ұя мүйізтұмсықтар жайылып жүр, кейбіреуі
шалғында жусап жатыр, бұта арасында дымқыл топырақты
қопарып қабандар қорсылдайды.
«Мыналардың қаншама жиналғанын қарашы, ғажайып! –
деп таңданды Горохов. – Бейшаралар түні бойы суда
шылпылдап, тыным көрмей әбден болдырған ғой. Міне,
олардың аңшылары да келе жатыр!»
Орман жиегін жағалай бұта сыртында төрт тағандай
еңбектеп вампулар жылқы үйіріне жақындап келе жатқанын
ол байқап қалды. Жылқы жануарлар көптігіне сене ме,
әдеттегіден бейқам тәрізді, вампулар оларға жақындап та
қалды. Горохов олардан жиырма адам санады. Бағанадан
үріп қолұшын бермесін деп Пеструханың бетін басып, бақылап
тұрған ең жақын вампуы бұтадан қырық қадамдай.
«Бәлем, бұларды бір қорқытайын! Нажағай мен жасын
әлі де бар екенін біліп қойсын!» деп вампудың басынан жоғары
алып басып қалды. Түтін тарағанда бірде-бір вампу көзге
түскен жоқ, тек бұта бастарының қимылы ғана олардың
орманға тығылғанын әйгілеп тұр, о жақта шыққан дауыс
бірте-бірте ұзай берді. Мылтық үні алаңқайда да алакүлік
сапырылыс туғызды – жатқан жануарлар атып-атып тұрып,
бір табын бері, бір табын әрі шапқылады.
«Вампулар мұнда болғанда онкилондар онша жақын
жүрмеуі керек, – деп түйді Горохов. – Ал бұларды
шошытқаным жақсы болды, әйтпесе оларға өзім тап болуым
кәдік еді!»
Ол қайығын әрі қарай сүйреді, алайда ұзамай жер құп-
құрғақ болып кетті, сүрлеуден тастар кездесті – бүйте берсе,
түбін тесіп алуы хақ. Келесі алаңқайдың шетінде көзге ерек
түсетін, жоғары жағы екі айырық бір бәйтерек бар екен,
қайықты ол сонда қалдыруға шешті. Қайығын екі тармақтың
арасына қойып, оған қоржынын салып, Пеструханы үстіне
отырғызып, қарғысынан байлап қойды, әрі қарай өзі салт
бас кетті. Алда екі шақырымдай жерден ол адамдар даусын
естіп, түтін иісін сезді. Бауырға дейін ептеп басып барып
Горохов бақылауға кірісті. Алаңқайдың әр жерінде от алаулап,
оның басында жатқан, түрегеп тұрған онкилондар көрінеді,
отта қуырылған еттің иісі якуттын танауын қытықтап барады.
Шамасы, бұл араға бүкіл ру, немесе, топан басқан жерден
босқан тайпаның басым бөлегі жиналған. Әдеттегідей әр ру
бөлек оттың басында отыр. Бақылап тұрған жерінен қиғашырақ
бір оттың басына жұрт тіпті көп топырлапты, соған қарап
Горохов Амнундак тұқымы осы болар деп түйді, Ол жиек
жағалай жасырынып келіп отыз қадамдай жерден
рубасыларының ортасында отырған Амнундакты таныды.
Олар ойпаттың осы тұрған қу тақыр терістік жағына жағалай
қонып, қыс жақын болғандықтан жаппай жертөле салмақ
керек пе, әлде судың тартылғанын тосып бұрынғы жайларына
көшпек керек пе деген мәселені талқылап отыр екен.
«Міне, ақымақтар, – деп ойлады Горохов. – Бұлар әлі су
бір жаққа сарқады деп дәмеленіп отыр. Ойпаттың түстігі түгел
шүпілдеп аузы-мұрнынан шыққан су екенін білмейді екен ғой».
Су кездеспеген жаңағы жердегі сияқты бұл арада да бір
шөкім қар жоғына якут тағы да назар аударды. Тегінде қар
еріп кетсе керек, себебі мұнда тіптен жылы – топан су
ойпатқа жазды қайта алып келген сияқты.
Оттың екінші жағында әйелдер мен балалар отыр. Горохов
Аннуэнді және басқа келіншектерді таныды, бірақ Раку
көрінбеді.
«Жесір ретінде ол өз руына қайтып келген жоқ па екен?
– деп ойлап, от бастарында отырған басқа әйелдерге көз
тастай бастады ол, көсем тұрағына тақау Раку шыққан рудың
адамдары әне отыр, алайда арасында ол тағы жоқ. Қайда
ғана ұшып кетті екен ол? Бір жаққа кетті ме, әлде ұйықтап
жатыр ма? Күте тұрайын. Ұзамай олар ауқатқа отырады,
сонда бір жиналуы керек».
Аздан соң ет әзір деп әйелдер айғай салды да, барлығы
ру-руына тарап, от басына жайғасты, қыз-келіншектер істікке
шанышқан ет пен шелпекті үлестіріп тұрды. Ал Раку не
Амнундактың, не өзінің тұқымына келген жоқ. Бұл Гороховты
алаңдатайын деді, көсемнің тілін алмағаны үшін онкилондар
Ракуды өлтіріп тастады ма екен осы деп ойлады ол. Әйтпесе
оның ұшты-күйлі жоқ болуын қалай түсінуге болады, әлде
ол жер сілкінген кезде құлаған жертөленің астында қалып,
қазаға ұшырады ма?
– Жолы болмаған деген осы! – деп міңгірледі ол. –
Әрлі-берлі босқа сенделіп жүрген екенмін. Ұзамай кетуім
керек, күн батысқа еңкейіп те қалыпты.
Сол сәт, әлгінде орманнан өзі жасырынған жерге жақын
маңнан шыға келген қарулы он жауынгер, оның назарын
аударды. Жауынгерлер Амнундакқа келіп, оның аяғының
астына вампулардың бірнеше шоқпары мен найзасын тастады.
– Ұлы көсем, сен бізді әлгі бір әзірде нажағай шатырлаған
маңды тінтіп қайт деп жіберген едің, – деді жасақ басы. –
Сен ақ сиқыршылар оралған деп ойлап едің. Бірақ біз ол
арадан қисапсыз көп ірі хайуанаттар көрдік те, мыналарды
таптық, – деп ол шоқпарларды нұсқады. – Ақ
сиқыршылардың не өзін, не ізін ұшырастырмадық.
– Қалай дегенмен де олар бізге жақын жерде қаңғырып
жүр, – деді Амнундак. – Вампуларда нажағай жоқ. Ал
нажағай шатырлағанын жұрттың бәрі жақсы естіді.
«Бұларда ит жоғы абырой болды! – деп ойлады Горохов.
– Әйтпесе тіміскілеп мені бағана тауып алады ғой!»
Алайда оны көсемнің келесі сөзі қатты қобалжытты.
– Рубасыларыңа айтыңдар, барлық жауынгерлерді осы қазір
айналамыздағы ормандарды сүзіп шығуға жіберсін. Ақ
сиқыршылар жақында жүр және жаңа апатты жіберген де солар.
Жауынгерлер бұйрықты таратып от жағалап кетті. Ұзап
алыс кете алмайтынын сезген Горохов ағаш басына шығып
алып, тұзақты тақау маңнан күтуге бел байлады. Ол табан
аузында орманға сүңгіп, бір ыңғайлы ағашты таңдап басына
шықты, бір жақсысы, бұта арасынан бүкіл алаңқай көрінеді
екен. Тармаққа отырып алып ол от басынан жан-жаққа
жауынгерлердің қару асынып тұра-тұра жүгіргенін, бауырға
келіп қатарласа шашырай тұра қап, орманға кіргенін көрді.
Бұл отырған ағаштың оңынан да, солынан да жауынгерлер
өтіп жатыр, бірақ бәрі жерді тіміскіп, бұтаның түбін, шоқтың
арасын қарап, найзаларымен де түрткілеп жүр. Ол болса
қоңыр киіммен биікке шығып, ағашқа жабысқан да қалған,
жапырағы жоқ болса да қалың бұтақтар, ағаш басында барын
біліп әдейі іздеген болмаса, көлегейлеп көрсете қоймайды.
Торға түсіреміз деп төңіректі тінткілеу екі сағатқа созылып,
шаршап-шалдыққан жауынгерлер қолына түк те іліктіре алмай
қайтып кеп, өз отының басына тыныққалы жайғасқанда күн
таудан асып та кеткен еді. Горохов ағаштан түсіп, білдіртпей
кеп тағы да көсем тұқымының тұсындағы бауырға жасырына
қойды. Бақсының қасында отырған көсемге іздеудің
нәтижесіз болғанын баяндады біреу. Ол оған риза болмай,
шамданып қалды да, сөзді бақсы алды.
– Барлық рубасыларын бәтуаға жина деп әмір бер! –
Амнундак әмір берді де, жаршылар от басын аралай жөнелді.
«Кәрі қырт сиқыршы тағы да қандай зұлымдық ойлап
тапты? – деді іштей Горохов. – Ал Раку әлі күнге жоқ.
Әйелдердің барлығы орын босатып, от басынан көтеріле
тұрып кетіп барады, Ракуден басқасы төрт көзі түгел осында.
Бақытсыз сорлыны жазым етпесе жарайды ғой!».
Күллі рудың өкілдері келіп от басына отырғасын, бақсы
орнынан тұрып, басын қақшитып, қолын алға жайып
жиналғандарға мынадай сөз арнады:
– Біздің тайпаға адам айтқысыз алапат бақытсыздық тап
келді. Біз бұрын бейқам тыныш тұрып жатқан жерімізге ақ
сиқыршылар келгелі жер қаншама сілкініп, қаншама жертөле
құлады. Олар келді де, қары кетпейтін, күні жылытпайтын
өздеріндегіден мұнда өмір сүрудің жақсы екенін көрді. Мұнда
қалың орман, әр алуан шөп, жақсы жайылым барын, жабайы
жануарлардың жыртылып-айырылатынын, біздің бұғымыз
көп екенін көрді. Көрді де тайпамызды түгел қырып, жеріміз
бен малымызды иемденіп алуды көкседі. Сол үшін олар
қасиетті көлді суалтып еді, қанды құрмалдық беріп, суын
қайтарып алдық. Олар әдейі суық болсын деп, қысты
табандатқан бір ай бұрын түсіріп, қарды ерітпей қойды.
Ондағысы біз үсіп-жаурап өлсін дегені. Үсіп-тоңғанымыз
жоқ, үйімізге от жағып, өзімізді-өзіміз жылытып, ол ойларын
да орындатпадық. Сосын олар топан су жіберіп, бізді
тұрағымыздан қуып шығуға кірісті, жер қайта сілкініп, жер
астынан сел қаптап, баспанамыз бен даламызды алып кетті.
Одан да аман құтылдық: аспан иесі – рухтар суы жоқ осы
жаққа бағыттап жіберді бізді. Алайда үйлеріміз құлап,
малдарымыз бытырап кетті. Бұл қорлыққа қашанға дейін
төзуге болады? Қыс жақын, біз құримыз, ак сиқыршылар
жерімізді басып қалады. Олар осыны күтіп отыр. Осыны
күтіп олар анау мәңгі қардың етегінде отыр да, әлгі қалған
біреуі, біз қайда барсақ сонда барып, ізімізді аңдып жүр.
Ол осы маңда, бірақ оны таба алмай қойдық.
Бақсы тоқтап тыныс алды, жұрттың бәрінін назары соған
ауып, бірдеңені тықыршып күтетін тәрізді.
– Ақ сиқыршылардың жоқтауын бір-ақ асыратын шақ
болды. Біз оларды құрметті қонақ ретінде қабылдап, басына
жақсы үй, қойнына жас келіншек салып, дәмімізді алдына
тосып жүр едік. Олардың сыйымызға сыйлағаны көз көріп,
құлақ естімеген алапат апат болды... Осының бәрі ақиқат
емес пе, онкилондар?
– Шын, шындық осының бәрі! – деген рубасыларының
даусы шықты.
– Біз берген қыздарымыздың бірін, олармен анау қарға
қашып кеткен қарбаша сияқты тайпаға опасыздық етпек
болғаны, ақылға бағынбағаны үшін аяусыз жазаладық та.
Сиқыршылардың жерден қасақана шығарған суына
батырғанымызда ол көмекке шақырып қанша шырылдаса
да, сиқыршы ақ күйеуі қорғаған да, қолұшын берген де жок.
Енді біз барлық ақ сиқыршыны ұстап, жеріміздің мейірбан
рухына құрбандықка шалуымыз қажет. Ертең тандаулы жүз
жауынгер мәңгі қарға жорыққа аттанады. Олар сал жасап,
басы көсеміміздің өзі болып судан жүзіп өтеді, бәрінің де
найзалары мен жебелері, ал көсемде ақ сиқыршыдан алынған
нажағай мен жасын бар. Енді бізде де тең қару бар және біз
көппіз, ал олар тек төртеу ғана. Жүз жауынгердің қалайша
оларға шамасы, жетпейді? Тең жартысы осылардың майдан
алаңында қалсыншы-ақ, тек жеріміз сақталып, бұрынғыдай
өмір сүретін болсақ жетіп жатыр бізге! Ақ сиқыршылар
құрбандыққа шалынбай тұрып, су жер астына қайта
сарықпайды, үйіміз опырылып, малымыз бытыраған
қалпында қалады. Айтарымды айтып болдым!
– Әп, бәлем, кәрі қырт, қаскөй төбет! – деп бұрқылдады
бақсының сөзін есіткен Горохов. – Сен менің Ракуымды
суға кетірдің, енді өзімді ұстап алып, бұғы сияқты бауыздағың
келеді екен ғой. Әуелі ата-бабаларыңның жанына өзің
аттанарсың!
Ол мылтығын кезеп, оттың арғы жағында басын қақшитып,
қолын көтеріп, сәуегейсіген күйде жалынмен жүзі алаулап,
өзіне тұп-тура қарсы тұрған бақсыны көздеді. Нажағай гүрс
еткенде бақсы отқа бетімен етпетінен түсті. Үрейден құты
қашқан Амнундак пен рубасылар тас боп тұрды да қалды,
бақсының елтірі бөркі отқа түсіп, лап ете қалды да, үрпие
қарап тұрған әйелдер дауыс салып қоя берді. Кенет, бейнебіреу
белгі бергендей от басында отырғандар қолдарын аспанға
жайып, бәзбір көмек жайында зарлана бірдеңе айтты да
бетін басты, осы аянышты көрініс үш мәрте қайталанды.
Сосын Амнундак орнынан тұрып, салтанатты бір мақаммен
былай деді:
– Ақ сиқыршылардың жасын оғы бақсымызды жайратып
салды, себебі бізді бұл оларға қастандық жасауға шақырған
еді. Ақ адамдардың құдіреті күшті, оларға қарсыласып күресу
біздің қолымыздан келмейді. Бабаларымызды осынау жерге
бастап келген ұлы бақсы тап осылай деп көрегендікпен айтқан.
Қане, өлікті оттан алыңдар!

Горохов каналдан алысырақ жаққа қарай бұрылып, алаңқаймен айдынның толқыны жетпейтін, жетсе де әлсіреп жететіншоққа келіп, қайығын бір ағашқа байлап, көрпеге ораныптүбіне көсіліп жата қалып, толқынмен сәл тербеліп ұйықтапта кетті.Ол Пеструханың ұлыған даусынан кеш оянды. Көзін ашыпол түнде су көп көтеріліп, қайықты ағаштың бұтақтарынаапарып қысып тастағанын көрді. Иттің қысылғаны сонша,ол сорлы тіпті қозғала алмай қалыпты Оны босату үшінбірқатар бұтақты пышақпен кесіп түсіруге тура келді. Гороховсудың тереңдігін өлшеп көрейін деп еді, түбіне жете алмады,ескегі мен қолын қосқанда екі метрден кем емес-ті.«Топан су деген осы! – деп ойлады якут. – Жолда ендіеш жануарды кездестірмейсің: қашып құтыла алмағандарықарық болды».Тұтқыннан босанған Пеструха иіскелеп, құйрығынбұлғаңдатып, иесіне тілене қарады.– Ашықтың ба, бейшара! – деп оны бірден ұқты иесі. – Ас ішетін уақыт та болды, тек бізде тамақтың өзі аз,шай қайнатуға болмайды. Аң-құс жоқ!Ол қоржыннан шелпек пен кептіріп жертөле шатырыныңастына жайып қойған қыруар қаз етінен бағанағы алас-күлестеала салған бірер мүшесін алып, сүйек-саяғын итке тастап,тәуірін өзі жей бастады.– Эх, Пеструха, ақырғы қаз еті осы! – деді ол иткеқарап. – Біздің сақтық етіміз ғой қарық болды, ешкім оныалған жоқ, қандай өкініш!Сол сақтық ет оның ойына Ракуды, оның қамкорлығымен шаруақорлығын түсіріп, көңіліне мұң ұялатты. ОлКазачьедегі кәрі, ұрысқақ қатынын да еске алды, соныңқазымырлығынан бұл көршілеріне қонып не саудагерлергекаюр болып жалданып, алыс сапарға жиі кетіп қалушы еді.Ракуды алып кетуге әлі де әрекет жасауға болар деп ойладыол. Шамасы, онкилондар алғашқы кездескен құрғақ алаңқайғатоқтап, түнгі сергелдең мен босқыннан кейін тынығып ұйықтапжатқан шығар. Соларға жақын жүзіп барып, бұтаның арасынакіріп тақау жерден Ракудың көрінгенін күтіп, іле шақырыпалып, қайыққа салып ала тартпақшы. Суда онкилондар қуыпжете алмайды. Серіктері бүгін кешке дейін күтуге тиіс, тіптікетіп қалғанның өзінде алғашқы күні онша ұзай алмайды,қуып жетуге болады. Горохов түні бойы тек келесі алаңқайғадейін ғана, яғни ең әрі кеткенде үш-төрт шақырым жүздімдеп ойлады, демек, қайтып оралуға онша алыс емес.Ертеңгі ас үстінде осы байламға тоқтаған якут қайығыншешіп алып терістікке қарай тартты. Күн шыққалы қашан,бұлт арасынан сығалап қойып, жылу да себездеп кетеді.Күндіз топан су түндегідей үрейлі әсер тастамайды. Сужалтырап, беті сәл діріл қағып, айнасына орман баурайытүсіп тұр. Гороховты таңдандырғаны тек суда, әсіресе, орманмен канал тұсында қоқыстың көптігі, жан-жақтан су келіпқұйылып жатқан алаңқай аумағы ғана таза. Тұрақ тұрған біралаңқайға шығып, азық-түлігін үстеу үшін жертөлеге жүзіпкеліп, шатырына шығып, шаңырағына қолын тығып жіберді де, кептіріп қойған бірнеше құсты суырып алды, қуанғаннанбір үйректі тұтасымен Пеструхаға тастай салды. Риза болғанит рахаттана ырылдап, жата қап оны кеміре бастады.Содан соң ол түнде онкилондар кеткен бағытты ұстапжүзе жөнелді. Ормандағы каналда киіздей боп ұйысқанжапырақ, бұтақ тәрізді су бетіне шығарып тастаған не түрліқоқыстың арасымен жүзуге тура келді. Жол-жөнекей өліқұс, кішігірім төртаяқтылар кездесті, бір ағаштан жасырынғансусарды көріп қалып, аңшылық құмарлығы қозып кетті де,оны ескекпен ұрып алды.– Жазғы тері болса да құлақшынға жарап жатыр, бәрібіраштан өледі, – деп міңгірледі ол олжаны алып жатып.Терістікке таман жақындай түсіп ол көлдердің оншакөпіршімейтінін, судың да онша терең емес екенін байқады,ескек түбіне жетіп тұр.– Қап, Матвей Ивановичтің жоғын қарашы, ол болса ғой,осынша су жердің қай тұсынан шығып жатқанын түсінер еді.Діни жазбаларда айтылғандай, жер тұңғиықтың тігісі сөгіліп,дүниені топан басты. Құдай-ай, тәубе, әйтеуір аспан тұңғиығыаман тұр, жоғарыдан ол сөгілсе – одан сұмдық не бар.Түс ауған соң алаңқай мен каналдардағы су мүлдем таяздапқалды, кішігірім бұталардың басы қылтиып, көл жағаларыныңқамысы көрінді, қайықты сөгіп алмас үшін ақырын жүзугетура келді. Сосын қайықтың түбі тиіп, ақыры тоқтап қалды.Горохов түсіп, қайықты жаяу сүйреді. Ұзамай су сәл ғанажасырып тұрған шөппен қайықты сүйреу оңай болсын деп,Пеструханы да түсіріп, қоржынды өз арқасына асып алды.Ақыры ол дымқыл шабындық сияқты бір алаңқайға шықты,су кейбір шұңқырда ғана жалтырайды. Алаңқай табын-табынөгіз, үйір-үйір жылқы, желі-желі бұғыдан сыңсып тұр,аулағырақ бірнеше ұя мүйізтұмсықтар жайылып жүр, кейбіреуішалғында жусап жатыр, бұта арасында дымқыл топырақтықопарып қабандар қорсылдайды.296«Мыналардың қаншама жиналғанын қарашы, ғажайып! –деп таңданды Горохов. – Бейшаралар түні бойы судашылпылдап, тыным көрмей әбден болдырған ғой. Міне,олардың аңшылары да келе жатыр!»Орман жиегін жағалай бұта сыртында төрт тағандайеңбектеп вампулар жылқы үйіріне жақындап келе жатқанынол байқап қалды. Жылқы жануарлар көптігіне сене ме,әдеттегіден бейқам тәрізді, вампулар оларға жақындап тақалды. Горохов олардан жиырма адам санады. Бағанаданүріп қолұшын бермесін деп Пеструханың бетін басып, бақылаптұрған ең жақын вампуы бұтадан қырық қадамдай.«Бәлем, бұларды бір қорқытайын! Нажағай мен жасынәлі де бар екенін біліп қойсын!» деп вампудың басынан жоғарыалып басып қалды. Түтін тарағанда бірде-бір вампу көзгетүскен жоқ, тек бұта бастарының қимылы ғана олардыңорманға тығылғанын әйгілеп тұр, о жақта шыққан дауысбірте-бірте ұзай берді. Мылтық үні алаңқайда да алакүліксапырылыс туғызды – жатқан жануарлар атып-атып тұрып,бір табын бері, бір табын әрі шапқылады.«Вампулар мұнда болғанда онкилондар онша жақынжүрмеуі керек, – деп түйді Горохов. – Ал бұлардышошытқаным жақсы болды, әйтпесе оларға өзім тап болуымкәдік еді!»Ол қайығын әрі қарай сүйреді, алайда ұзамай жер құп-құрғақ болып кетті, сүрлеуден тастар кездесті – бүйте берсе,түбін тесіп алуы хақ. Келесі алаңқайдың шетінде көзге еректүсетін, жоғары жағы екі айырық бір бәйтерек бар екен,қайықты ол сонда қалдыруға шешті. Қайығын екі тармақтыңарасына қойып, оған қоржынын салып, Пеструханы үстінеотырғызып, қарғысынан байлап қойды, әрі қарай өзі салтбас кетті. Алда екі шақырымдай жерден ол адамдар даусынестіп, түтін иісін сезді. Бауырға дейін ептеп басып барыпГорохов бақылауға кірісті. Алаңқайдың әр жерінде от алаулап,оның басында жатқан, түрегеп тұрған онкилондар көрінеді,отта қуырылған еттің иісі якуттын танауын қытықтап барады. Шамасы, бұл араға бүкіл ру, немесе, топан басқан жерденбосқан тайпаның басым бөлегі жиналған. Әдеттегідей әр рубөлек оттың басында отыр. Бақылап тұрған жерінен қиғашырақбір оттың басына жұрт тіпті көп топырлапты, соған қарапГорохов Амнундак тұқымы осы болар деп түйді, Ол жиекжағалай жасырынып келіп отыз қадамдай жерденрубасыларының ортасында отырған Амнундакты таныды.Олар ойпаттың осы тұрған қу тақыр терістік жағына жағалайқонып, қыс жақын болғандықтан жаппай жертөле салмақкерек пе, әлде судың тартылғанын тосып бұрынғы жайларынакөшпек керек пе деген мәселені талқылап отыр екен.«Міне, ақымақтар, – деп ойлады Горохов. – Бұлар әлі субір жаққа сарқады деп дәмеленіп отыр. Ойпаттың түстігі түгелшүпілдеп аузы-мұрнынан шыққан су екенін білмейді екен ғой».Су кездеспеген жаңағы жердегі сияқты бұл арада да біршөкім қар жоғына якут тағы да назар аударды. Тегінде қареріп кетсе керек, себебі мұнда тіптен жылы – топан суойпатқа жазды қайта алып келген сияқты.Оттың екінші жағында әйелдер мен балалар отыр. ГороховАннуэнді және басқа келіншектерді таныды, бірақ Ракукөрінбеді.«Жесір ретінде ол өз руына қайтып келген жоқ па екен?– деп ойлап, от бастарында отырған басқа әйелдерге көзтастай бастады ол, көсем тұрағына тақау Раку шыққан рудыңадамдары әне отыр, алайда арасында ол тағы жоқ. Қайдағана ұшып кетті екен ол? Бір жаққа кетті ме, әлде ұйықтапжатыр ма? Күте тұрайын. Ұзамай олар ауқатқа отырады,сонда бір жиналуы керек».Аздан соң ет әзір деп әйелдер айғай салды да, барлығыру-руына тарап, от басына жайғасты, қыз-келіншектер істіккешанышқан ет пен шелпекті үлестіріп тұрды. Ал Раку неАмнундактың, не өзінің тұқымына келген жоқ. Бұл Гороховтыалаңдатайын деді, көсемнің тілін алмағаны үшін онкилондарРакуды өлтіріп тастады ма екен осы деп ойлады ол. Әйтпесеоның ұшты-күйлі жоқ болуын қалай түсінуге болады, әлде298ол жер сілкінген кезде құлаған жертөленің астында қалып,қазаға ұшырады ма?– Жолы болмаған деген осы! – деп міңгірледі ол. –Әрлі-берлі босқа сенделіп жүрген екенмін. Ұзамай кетуімкерек, күн батысқа еңкейіп те қалыпты.Сол сәт, әлгінде орманнан өзі жасырынған жерге жақынмаңнан шыға келген қарулы он жауынгер, оның назарынаударды. Жауынгерлер Амнундакқа келіп, оның аяғыныңастына вампулардың бірнеше шоқпары мен найзасын тастады.– Ұлы көсем, сен бізді әлгі бір әзірде нажағай шатырлағанмаңды тінтіп қайт деп жіберген едің, – деді жасақ басы. –Сен ақ сиқыршылар оралған деп ойлап едің. Бірақ біз оларадан қисапсыз көп ірі хайуанаттар көрдік те, мыналардытаптық, – деп ол шоқпарларды нұсқады. – Ақсиқыршылардың не өзін, не ізін ұшырастырмадық.– Қалай дегенмен де олар бізге жақын жерде қаңғырыпжүр, – деді Амнундак. – Вампуларда нажағай жоқ. Алнажағай шатырлағанын жұрттың бәрі жақсы естіді.«Бұларда ит жоғы абырой болды! – деп ойлады Горохов.– Әйтпесе тіміскілеп мені бағана тауып алады ғой!»Алайда оны көсемнің келесі сөзі қатты қобалжытты.– Рубасыларыңа айтыңдар, барлық жауынгерлерді осы қазірайналамыздағы ормандарды сүзіп шығуға жіберсін. Ақсиқыршылар жақында жүр және жаңа апатты жіберген де солар.Жауынгерлер бұйрықты таратып от жағалап кетті. Ұзапалыс кете алмайтынын сезген Горохов ағаш басына шығыпалып, тұзақты тақау маңнан күтуге бел байлады. Ол табанаузында орманға сүңгіп, бір ыңғайлы ағашты таңдап басынашықты, бір жақсысы, бұта арасынан бүкіл алаңқай көрінедіекен. Тармаққа отырып алып ол от басынан жан-жаққажауынгерлердің қару асынып тұра-тұра жүгіргенін, бауырғакеліп қатарласа шашырай тұра қап, орманға кіргенін көрді.Бұл отырған ағаштың оңынан да, солынан да жауынгерлерөтіп жатыр, бірақ бәрі жерді тіміскіп, бұтаның түбін, шоқтыңарасын қарап, найзаларымен де түрткілеп жүр. Ол болса қоңыр киіммен биікке шығып, ағашқа жабысқан да қалған,жапырағы жоқ болса да қалың бұтақтар, ағаш басында барынбіліп әдейі іздеген болмаса, көлегейлеп көрсете қоймайды.Торға түсіреміз деп төңіректі тінткілеу екі сағатқа созылып,шаршап-шалдыққан жауынгерлер қолына түк те іліктіре алмайқайтып кеп, өз отының басына тыныққалы жайғасқанда күнтаудан асып та кеткен еді. Горохов ағаштан түсіп, білдіртпейкеп тағы да көсем тұқымының тұсындағы бауырға жасырынақойды. Бақсының қасында отырған көсемге іздеудіңнәтижесіз болғанын баяндады біреу. Ол оған риза болмай,шамданып қалды да, сөзді бақсы алды.– Барлық рубасыларын бәтуаға жина деп әмір бер! –Амнундак әмір берді де, жаршылар от басын аралай жөнелді.«Кәрі қырт сиқыршы тағы да қандай зұлымдық ойлаптапты? – деді іштей Горохов. – Ал Раку әлі күнге жоқ.Әйелдердің барлығы орын босатып, от басынан көтерілетұрып кетіп барады, Ракуден басқасы төрт көзі түгел осында.Бақытсыз сорлыны жазым етпесе жарайды ғой!».Күллі рудың өкілдері келіп от басына отырғасын, бақсыорнынан тұрып, басын қақшитып, қолын алға жайыпжиналғандарға мынадай сөз арнады:– Біздің тайпаға адам айтқысыз алапат бақытсыздық тапкелді. Біз бұрын бейқам тыныш тұрып жатқан жерімізге ақсиқыршылар келгелі жер қаншама сілкініп, қаншама жертөлеқұлады. Олар келді де, қары кетпейтін, күні жылытпайтынөздеріндегіден мұнда өмір сүрудің жақсы екенін көрді. Мұндақалың орман, әр алуан шөп, жақсы жайылым барын, жабайыжануарлардың жыртылып-айырылатынын, біздің бұғымызкөп екенін көрді. Көрді де тайпамызды түгел қырып, жерімізбен малымызды иемденіп алуды көкседі. Сол үшін оларқасиетті көлді суалтып еді, қанды құрмалдық беріп, суынқайтарып алдық. Олар әдейі суық болсын деп, қыстытабандатқан бір ай бұрын түсіріп, қарды ерітпей қойды.Ондағысы біз үсіп-жаурап өлсін дегені. Үсіп-тоңғанымыз жоқ, үйімізге от жағып, өзімізді-өзіміз жылытып, ол ойларында орындатпадық. Сосын олар топан су жіберіп, біздітұрағымыздан қуып шығуға кірісті, жер қайта сілкініп, жерастынан сел қаптап, баспанамыз бен даламызды алып кетті.Одан да аман құтылдық: аспан иесі – рухтар суы жоқ осыжаққа бағыттап жіберді бізді. Алайда үйлеріміз құлап,малдарымыз бытырап кетті. Бұл қорлыққа қашанға дейінтөзуге болады? Қыс жақын, біз құримыз, ак сиқыршыларжерімізді басып қалады. Олар осыны күтіп отыр. Осыныкүтіп олар анау мәңгі қардың етегінде отыр да, әлгі қалғанбіреуі, біз қайда барсақ сонда барып, ізімізді аңдып жүр.Ол осы маңда, бірақ оны таба алмай қойдық.Бақсы тоқтап тыныс алды, жұрттың бәрінін назары соғанауып, бірдеңені тықыршып күтетін тәрізді.– Ақ сиқыршылардың жоқтауын бір-ақ асыратын шақболды. Біз оларды құрметті қонақ ретінде қабылдап, басынажақсы үй, қойнына жас келіншек салып, дәмімізді алдынатосып жүр едік. Олардың сыйымызға сыйлағаны көз көріп,құлақ естімеген алапат апат болды... Осының бәрі ақиқатемес пе, онкилондар?– Шын, шындық осының бәрі! – деген рубасыларыныңдаусы шықты.– Біз берген қыздарымыздың бірін, олармен анау қарғақашып кеткен қарбаша сияқты тайпаға опасыздық етпекболғаны, ақылға бағынбағаны үшін аяусыз жазаладық та.Сиқыршылардың жерден қасақана шығарған суынабатырғанымызда ол көмекке шақырып қанша шырылдасада, сиқыршы ақ күйеуі қорғаған да, қолұшын берген де жок.Енді біз барлық ақ сиқыршыны ұстап, жеріміздің мейірбанрухына құрбандықка шалуымыз қажет. Ертең тандаулы жүзжауынгер мәңгі қарға жорыққа аттанады. Олар сал жасап,басы көсеміміздің өзі болып судан жүзіп өтеді, бәрінің денайзалары мен жебелері, ал көсемде ақ сиқыршыдан алынғаннажағай мен жасын бар. Енді бізде де тең қару бар және бізкөппіз, ал олар тек төртеу ғана. Жүз жауынгердің қалайша оларға шамасы, жетпейді? Тең жартысы осылардың майданалаңында қалсыншы-ақ, тек жеріміз сақталып, бұрынғыдайөмір сүретін болсақ жетіп жатыр бізге! Ақ сиқыршыларқұрбандыққа шалынбай тұрып, су жер астына қайтасарықпайды, үйіміз опырылып, малымыз бытырағанқалпында қалады. Айтарымды айтып болдым!– Әп, бәлем, кәрі қырт, қаскөй төбет! – деп бұрқылдадыбақсының сөзін есіткен Горохов. – Сен менің Ракуымдысуға кетірдің, енді өзімді ұстап алып, бұғы сияқты бауыздағыңкеледі екен ғой. Әуелі ата-бабаларыңның жанына өзіңаттанарсың!Ол мылтығын кезеп, оттың арғы жағында басын қақшитып,қолын көтеріп, сәуегейсіген күйде жалынмен жүзі алаулап,өзіне тұп-тура қарсы тұрған бақсыны көздеді. Нажағай гүрсеткенде бақсы отқа бетімен етпетінен түсті. Үрейден құтықашқан Амнундак пен рубасылар тас боп тұрды да қалды,бақсының елтірі бөркі отқа түсіп, лап ете қалды да, үрпиеқарап тұрған әйелдер дауыс салып қоя берді. Кенет, бейнебіреубелгі бергендей от басында отырғандар қолдарын аспанғажайып, бәзбір көмек жайында зарлана бірдеңе айтты дабетін басты, осы аянышты көрініс үш мәрте қайталанды.Сосын Амнундак орнынан тұрып, салтанатты бір мақамменбылай деді:– Ақ сиқыршылардың жасын оғы бақсымызды жайратыпсалды, себебі бізді бұл оларға қастандық жасауға шақырғанеді. Ақ адамдардың құдіреті күшті, оларға қарсыласып күресубіздің қолымыздан келмейді. Бабаларымызды осынау жергебастап келген ұлы бақсы тап осылай деп көрегендікпен айтқан.Қане, өлікті оттан алыңдар!

 

0
0
1172

ҚАШЫП ШЫҒУ

 

Бағанқас қарайып келе жатқанда-ақ Горохов өз төсегінің
тұсынан жертөленің сырт жағындағы шымын алып, қармен
жауып қойған. Жерге қадай сап, үргіге қадап қойған бірнеше
сырғауылды қазір еш сиқырсыз суырып алуға болады. Таң
алдында, әсіресе, ұйқы қатты қысып, күзетшілер қалғыған
тұста сол тесіктен білдіртпей сыртқа шығуға мүмкіндік бар.
Аннуирдің өнегесін ұстанып Раку де бірге кетеді деген
Гороховтың үміті күшті еді. Қоржынын да қамдап қойған-
ды. Раку қысқы киімін киіп ап жүрген. Қашып кеткенін
таңертең ғана біледі, себебі төсек орнында қалады. Пеструха
да әзір жата тұрады – кейін іздеп тауып жетер, тесікті
сыртынан жауып тастайды. Қапелімде абыржып олар
жиналып үлгергенше, бұлар он шақты шақырым ұзап та кетеді,
екі жұп әйел шаңғысы да сайланып, кешкісін қарға
жасырылған-ды.
Ракудың оралмауы Гороховты қатты опындырды, оны
ол жанындай жақсы көріп, әуел баста бір сол үшін
онкилондармен қалып еді. Енді онсыз кетуге тура келіп тұр.
Әй, бірақ сол кетуге көнбей, дабыл қағуы да мүмкін ғой.
Асылы, оның жоғы да жөн болар.
Горохов ұйқыға ерте бас қойып, Пеструханы өз төсегіне
алып жатты, енді мұны өзімен бірге алып кетуге болады.
Жатқалы жатып ол от басында отырған жауынгерлер естісін
деп дауыстап:
– Раку келмей қалды. Ит ертең мені оятып, ас әзірлеп
беретін болады, – деді.
Түн ортасына таман қатты жер асты дүмпуі қалғып отырған
қарауылды да, Гороховты да оятып жіберді. Жертөленің
сырғауылдары сықырлап, саңылауларынан балшық саулады.
Ұйықтап жатқан жауынгерлер атып тұрып, құлазып қатты
күйзелген Горохов та тұрып отырды. Дүмпу қайта қайталанса,
Амнундак жертөлесінің бар тұрғыны жүгіріп шығып, от айнала
ашық аспан астында түнейді, онда білдіртпей тайып тұру
мүмкін емее. Ертерек алас-күлес кезінде кетіп қалу керек.
Ол ойын шумақтап үлгергенше жер екінші рет сілкініп,
жертөле түгел сықырлап, төбеден бір сырғауыл шым-
мымымен атып отқа түсті. Горохов апыл-ғұпыл жылы киініп,
жауынгерлер жан даусы шығып есіктен бір-ақ атты. Дүмпу
толқыны толастап, жертөле орнында қалған соң, әлгілердің
біреуі қайтып келіп бірнеше шала алып кетті, Тегі, есік алдында
от жағып күзетін жалғастыра бермек ойы болса керек.
– Сен, ең жақсысы үйден шықсаң еді, – деді әлгі жауынгер
өз төсегінде отырған Гороховқа, – басып қалуы кәдік мына
үйдің, Амнундак жертөлесінің жартысы құлап та қалды.
– Жоқ, мен осында қалып алаңсыз ұйықтай беремін, –
деп жауап қатты Горохов. – Менің бұрышым опырылмақ
емес.
Жауынгер басын шайқап шығып кетті. Якутке керегі осы
еді, ол көрші бөлмеден Костяковтың көрпесін алып жұмарлап
орады да, оны алғаш кіргенде кісі ұйықтап жатқандай етіп,
өз көрпесінің астына тықты. Сосын өз төсегінің тұсындағы
сырғауылдарды суырып, тысқа қоржыны мен мылтығын
қойып ап, сосын өзі шығып, Пеструханы алды да, тесікті
сыртынан қармен бекітіп тастады. Жауынгерлер жаққан оттың
жарығынан түскен жертөле көлеңкесін жамылып, жиырма
қадамдай жерде алаңқайдың шетінде жақын тұрған ағашқа
жетті. Бұл онкилондар отынға да, құрылысқа да ұқсата
алмайтын болған соң аман қалдырған мәуелі алып бәйтерек
еді. Пеструха мен қоржынды теректің қуысына жасырып,
өзі басына шығып, бір жуан бұтаққа отырып жан-жаққа көз
салды. Гороховқа бұл арадан алаңқайда не болып жатқаны
алақандағыдай, ал өзін жапырағы болмағанымен қалың
бұтақтар көлегейлеп онша көрсетпейді. Алаңқайды баса-
көктеп өтуге болмайды деп ойлады ол, себебі ақ қарда
мұның қара сүлдесін елеңдеп отырған кісілер бірден көреді.
Айналып өту тіпті ұзақ, оның үстіне Горохов жеті қараңғыда
базаға емес, басқа жаққа апаратын жолға түсіп, адасып
кетермін деп те қауіп ойлады.
Өзінің бақылау пунктінде отырып ол Амнундактың
жертөлесінің жартысы опырылғанын көрді, әйелдер алып
шыққан заттарымен балаларының қасында, от басында
сапырылысып жүр, жауынгерлер қалған мүлікті сыртқа тасуда.
Ұзамай жаңа бір дүмпу ойпатты бойлап дүбірлетіп өтті, ол
бәйтеректің солқ етіп, теңселіп кеткенін түйсінді. Амнундак
жертөлесінің және бір бұрышы құлап, от айналасындағы
адамдар ұлардай шулап, кейбіреуі жығылып-сүрініп жатыр,
тағы да айқай-шу, зар қақсау, ал ойпат аңғарынан құз құлаған
гүрсіл келеді құлаққа. Сол замат ол осы таяу маңда орман
арасынан жердің қақ айрылып жарылған сықырын есітті.
Сол жаққа жалт қарап, ол аппақ қар көрпесінің ортасынан
орманның қара қойнауынан бөлініп шыққан қоңыр жолақты
көрді, барған сайын далиған сол жолақтың бетінде аппақ
дақтар көзге шалынды.
«Көлдің мұзы бұзылған ғой! – деп ойлады ол. Енді тура
жүре алмайсың! Мына қырсықты қарашы!»
Жердің гүрілі мен құздың құлаған гүрсілі басылған шақта
Гороховтың құлағы жаңағы шапшаң далиып бара жатқан
қоңыр жолақтан судың сылдырын шалды.
– Су көлдерден асып кеткені ме? Осы арада бізді қарық
қылмаса игі? Мына кесірді қара: отты сөндіріп, адамдарды
қараңғыға тастайды-ау! Маған бұлардан аулақ қашу абзал.
Ал өзге алаңқайларды да су осылай басса, қалай жүрмек
керек. Мына бақытсыздықты қарашы! Не үшін ғана мен осы
жерде қалдым екен? Шіркін, қайық болса!
Осы сәтте оның есіне су қатар кезде онкилондардың екі
қабық қайықты көлден алып келіп, жерде қалдырса, қыста
бұғылар қажалап, түтіп тесіп тастайды деп жертөленің
сыртына әкеп қарға көмгені түсті. Олармен жазда өзі талай
рет балық аулағаны бар. Бұл болса да оның көңілін сәл
орнықтырайын деді – қайық жақын, тек мұнан бұрын
онкилондар алып кетпесе жарар еді.
Қара жолақ әп-сәтте далиып, оның шеті отқа отыз қадамдай
ғана қалды, қарды жұтып жайылған су арнасын кеңейтіп
барады. Оны енді онкилондар да көрді. Біреуі жолақ шетіне
жүгіріп барып, оның жайылып келе жатқан су екеніне көзі
жеткенде жан даусы шықты.
– Құтыла көріңдер, су жайылып, топан басқалы тұр!
Адам айтқысыз абыржу енді басталды: айғай-шу, жылау-
сықтау, сапырылыс. Біреулер «Ағаш басына!», «Ағаш басына!»
деп айғайлайды. Енді бірі «Қайық қайдалап» жүр, екіншісі
«Сиқыршылардың жертөлесіне паналайық!» дейді.
Жауынгерлер жиһаздарға, әйелдер балаларға ұмтылды.
Амнундак жатжерліктер жертөлесінің алдында от басында
отырған қарулы жауынгерлерге жүгіріп келіп айғай салды:
– Ақ сиқыршы қайда? Алып келіңдер. Не ол суды
тоқтатсын, не біз қазір оны жарып өлтіреміз.
Кенет осы кезде биіктен бір әмірлі үн шықты.
– Онкилондар! Жедел терістікке қарай жүгіріңдер, онда
су жоқ. Терістікке, терістікке тартыңдар, сонда ғана
құтыласыңдар. Мұны айтып тұрған мен – аспан иесімін.
Қорқып құты қашқан адамдарға осы сөз әрең әсер етіп,
бірінен соң бірі қайталай жөнелді.
– Терістікке, терістікке қарай тарттық, тез!
Ауыр жүк арқалаған жауынгерлер, бала құшақтаған әйелдер
бұғы табынымен араласа орманның бауырына қарай басты.
Су жақын жердегі оттарды өшіріп, ащы түтін қолқаны алып,
пысылдап шалалар сөніп, жарық жоқ болды.
Амнундак жатжерліктер жертөлесінің жанында әлі тұр.
Гороховты алып келу үшін ішке кірген жауынгерлер үрейленіп
ата шықты.
– Ақ сиқыршы түндіктен итін алып ұшып кетіпті, үй
қаңырап бос тұр! – деп мәлімдеді.
Амнундак қолын бір сермеп қасына қарауылдарды ертіп
алып бағыныштыларының артынан терістік бауырға қарай
тұра жүгірді. Алаңқай бос қалғанда барып ағаштан түскен
Горохов жертөленің жапсарындағы ескегі байланған бір
қайықты аршып алып қарын қақты да, бәйтеректің түбіне
әкеп бір басына Петруханы отырғызып, ортасына қоржыны
мен мылтығын салып, өзі жайғасты да, қолына ескекті алып
тың тыңдады. Онкилондардың шуы шалғайға сіңіп, алыстай
берді, соңғы оттар да сөніп, су жертөлелердің табалдырығына
жетті.
«Өй, қайықпен әлі де біраз кәкір-шүкір әкетуге болады
ғой, – деп ойлады Горохов, – тым құрмаса бірер тері көрпе
әкетейін де, менің төсек-қабымды жолдастар Аннуирге берген
шығар және түнде жүрсем суық».
Ол жертөлеге жүгіріп келіп еді, кірер ауызды су алып
кетіпті, ізінше өзі жасаған тесікке қайтып келіп, өкшелей
қуған сумен ұшып отырып қайығына келді.
«Осылай дұрыс болар» деп ойлады ол, көрпенің
жартысына өзі отырып, жартысымен аяғын жауып жатып.
Қайықтың айналасында қарды жұтқан су пысылдап,
төңірек түгел қарауыта түсті, қап-қара дүниеде тек жертөле
ғана. Міне, қабық қайық та жүріп кетті, көл жаққа құлаштап
Горохов та ескегін есе жөнелді.
– Хош бол, тұрағымыз! – деді ол, жертөленің жанынан
өте беріп. Сенде қыстап шығу бізге бұйырмады, жалпы енді
ешкім де қыстай алмайды – су бәрін шірітеді!
Екі басты ескекпен оңды-солды ескен соң жеңіл қайық
қара суда ұшты да отырды; көз қараңғылыққа үйреніп, кейін
ысырылған қара орманды да, төбесі аппақ жертөлелерді де
ажырата бастады. Алда ерек екпінмен су лықсыған ашық
алаңқай. Осы жазықтың ортасынан Горохов төмпе көріп,
ескек есу қиындай түскенін аңғарды. Ол көл ортасынан судың
жалдана шығып жатқанын сезіп, ағынмен алысып, оны
айналып өтуге тырысты. Оны айналып өткен кезде ағын
енді өзіне көмектесе бастады. Ұзамай ол қарама-қарсы
баурайдан барып шықты. Енді түстікке тартатын жолды тауып
алу керек, қара орман сәулесінде ағараңдаған жертөлелер
бағдар алуға мүмкіндік берді, ол осыдан қай бағытқа жол
шығатынын ұмытқан жоқ.
Міне, ол сол сүрлеуді тауып, екі орман арасындағы жіңішке
каналға түсіп алып жүзе жөнелді, қараңғылық қоюланып,
қабық қайықтың жұқа түбін тесіп алмас үшін абайлап жүзуге
тура келді. Горохов есуді доғарып, жеңіл қайықты бірауық
ағынның ырқына қоя берді. Аздан соң ағыс саябырлап, ескекті
қайта қолға алуға тура келді, тереңдікті өлшеп Горохов судың
тізеден сәл ғана асатынын анықтады.
Қарсы ағынға ол құлаштап енді есе бастап еді, су
шолпылдап, осқырған, пысқырған, мөңіреген шу шықты –
шамасы, сүрлеумен жабайы өгіздер келе жатқан тәрізді, ал
олармен ұшырасу – үлкен қатер. Көп ойланып жатпай Горохов
қайығын орман қабырғасына ысырып, жолдан екі-үш
қадамдай бір ағаштың түбіне тіреп, бір қолымен ескекті судың
түбіне қадап, бір қолымен ағаштан құшақтап, қатып тұрды
да қалды. Шу-сыбдыр шапшаң жақындап, міне, ыңыранып,
осқырып, пысқырып, селден қорқып, бірін-бірі баса-жаншып
кимелей терістікке ұмтылған кесек хайуандардың алпамсадай
тұлғалары қозғалып келеді, олар қарнымен су сызып, бүлк-
бүлк желіп, суды фонтандай атып, орман баурайына дейінгі
жерді толқындатып жіберді. Горохов ағаштан ұстап, ескекті
жерге шанышпағанда қайығы төңкеріліп қалатын еді, не керек,
өстіп хайуандар әбден өтіп боп су сабасына түскенше якут
бірнеше қатерлі минутты бастан кешірді.
Осыдан соң ол жүз метрдей жүзіп үлгермей әлгі сыбдыр
мен шу қайта естіліп, тез таяла берді, шоққа тағы да тығылуға
тура келді. Бұл жолы бірнеше мүйізтұмсық өтті жөңкіп,
олар көтерген толқыннан Горохов аударылмай шақ қалды,
су фонтандары оны көміп кетті.
– Қарғыс атқыр, қолапайсыз хайуандар, қарасан келсін
сендерге! – деп бұрқылдады ол бетін сүртіп тұрып. – Бүйтіп
қарға адым жер ұзарсың ба, суды қайтып төкпек керек,
оның үстіне тас қараңғы.
Мүйізтұмсықтар көтерген толқын сап болмай жатып
жылқы үйірі жетті, бірін-бірі басып озғалы арындап аспанға
атып, осқырынып кісінеген олар өгіздерден тез қозғалып,
суды бұрынғылардан да күшті толқындатып жіберді.
Келесі алаңқайға жетпей, Гороховтың тағы бір тығылуына
тура келді, бұл жолы өгіздер мен жылқылар аралас жөңкіп,
олардың ізімен он шақты аю қорбаңдап жөнелді. Ақыры, ол
алаңқай көлге де жүзіп шығып, суы жал-жал болып бұрқырай
шығып жатқан орта тұсынан айналып өтпек болған сәтінде су
кенет көпіршіп көтеріліп кетті де, толқындар оны төңкөріп
тастай жаздады. Ойпат жағалауын бойлап өткен гүріл мен
гуіл жердің жанадан тағы бір дүмпігенін байқатты.
Толқындармен жағаласып, Горохов келесі баурайға жетті
де, каналды тауып алып, әрі қарай жүзді, алайда көп ұзамай
ақылы алтау боп аңтарылып тұрып қалды, канал осы тұстан
үш тармаққа бөлініп кетті, түнде қажет бағытқа таңдап түсер
еш мүмкіндік жоқ – ойпат аңғарларын ажырату оңай емес,
компас жоқ, жұлдыз көрінбейді.
– Енді еш амал жоқ, таңның атуын күту керек, – деп
түйді ойын Горохов. – Алыс қалмаған шығар, таң атуы
керек: суда сергелдеңге түскеніме қанша уақыт, түн ортасынан
бері безек қағып жүрмін.

Бағана қас қарайып келе жатқанда-ақ Горохов өз төсегініңтұсынан жертөленің сырт жағындағы шымын алып, қарменжауып қойған. Жерге қадай сап, үргіге қадап қойған бірнешесырғауылды қазір еш сиқырсыз суырып алуға болады. Таң алдында, әсіресе, ұйқы қатты қысып, күзетшілер қалғығантұста сол тесіктен білдіртпей сыртқа шығуға мүмкіндік бар.Аннуирдің өнегесін ұстанып Раку де бірге кетеді дегенГороховтың үміті күшті еді. Қоржынын да қамдап қойған-ды. Раку қысқы киімін киіп ап жүрген. Қашып кеткенінтаңертең ғана біледі, себебі төсек орнында қалады. Пеструхада әзір жата тұрады – кейін іздеп тауып жетер, тесіктісыртынан жауып тастайды. Қапелімде абыржып оларжиналып үлгергенше, бұлар он шақты шақырым ұзап та кетеді,екі жұп әйел шаңғысы да сайланып, кешкісін қарғажасырылған-ды.Ракудың оралмауы Гороховты қатты опындырды, оныол жанындай жақсы көріп, әуел баста бір сол үшінонкилондармен қалып еді. Енді онсыз кетуге тура келіп тұр.Әй, бірақ сол кетуге көнбей, дабыл қағуы да мүмкін ғой.Асылы, оның жоғы да жөн болар.Горохов ұйқыға ерте бас қойып, Пеструханы өз төсегінеалып жатты, енді мұны өзімен бірге алып кетуге болады.Жатқалы жатып ол от басында отырған жауынгерлер естісіндеп дауыстап:– Раку келмей қалды. Ит ертең мені оятып, ас әзірлепберетін болады, – деді.Түн ортасына таман қатты жер асты дүмпуі қалғып отырғанқарауылды да, Гороховты да оятып жіберді. Жертөленіңсырғауылдары сықырлап, саңылауларынан балшық саулады.Ұйықтап жатқан жауынгерлер атып тұрып, құлазып қаттыкүйзелген Горохов та тұрып отырды. Дүмпу қайта қайталанса,Амнундак жертөлесінің бар тұрғыны жүгіріп шығып, от айналаашық аспан астында түнейді, онда білдіртпей тайып тұрумүмкін емее. Ертерек алас-күлес кезінде кетіп қалу керек.Ол ойын шумақтап үлгергенше жер екінші рет сілкініп,жертөле түгел сықырлап, төбеден бір сырғауыл шым-мымымен атып отқа түсті. Горохов апыл-ғұпыл жылы киініп,жауынгерлер жан даусы шығып есіктен бір-ақ атты. Дүмпу толқыны толастап, жертөле орнында қалған соң, әлгілердіңбіреуі қайтып келіп бірнеше шала алып кетті, Тегі, есік алдындаот жағып күзетін жалғастыра бермек ойы болса керек.– Сен, ең жақсысы үйден шықсаң еді, – деді әлгі жауынгерөз төсегінде отырған Гороховқа, – басып қалуы кәдік мынаүйдің, Амнундак жертөлесінің жартысы құлап та қалды.– Жоқ, мен осында қалып алаңсыз ұйықтай беремін, –деп жауап қатты Горохов. – Менің бұрышым опырылмақемес.Жауынгер басын шайқап шығып кетті. Якутке керегі осыеді, ол көрші бөлмеден Костяковтың көрпесін алып жұмарлапорады да, оны алғаш кіргенде кісі ұйықтап жатқандай етіп,өз көрпесінің астына тықты. Сосын өз төсегінің тұсындағысырғауылдарды суырып, тысқа қоржыны мен мылтығынқойып ап, сосын өзі шығып, Пеструханы алды да, тесіктісыртынан қармен бекітіп тастады. Жауынгерлер жаққан оттыңжарығынан түскен жертөле көлеңкесін жамылып, жиырмақадамдай жерде алаңқайдың шетінде жақын тұрған ағашқажетті. Бұл онкилондар отынға да, құрылысқа да ұқсатаалмайтын болған соң аман қалдырған мәуелі алып бәйтерекеді. Пеструха мен қоржынды теректің қуысына жасырып,өзі басына шығып, бір жуан бұтаққа отырып жан-жаққа көзсалды. Гороховқа бұл арадан алаңқайда не болып жатқаныалақандағыдай, ал өзін жапырағы болмағанымен қалыңбұтақтар көлегейлеп онша көрсетпейді. Алаңқайды баса-көктеп өтуге болмайды деп ойлады ол, себебі ақ қардамұның қара сүлдесін елеңдеп отырған кісілер бірден көреді.Айналып өту тіпті ұзақ, оның үстіне Горохов жеті қараңғыдабазаға емес, басқа жаққа апаратын жолға түсіп, адасыпкетермін деп те қауіп ойлады.Өзінің бақылау пунктінде отырып ол Амнундактыңжертөлесінің жартысы опырылғанын көрді, әйелдер алыпшыққан заттарымен балаларының қасында, от басындасапырылысып жүр, жауынгерлер қалған мүлікті сыртқа тасуда.Ұзамай жаңа бір дүмпу ойпатты бойлап дүбірлетіп өтті, ол бәйтеректің солқ етіп, теңселіп кеткенін түйсінді. Амнундакжертөлесінің және бір бұрышы құлап, от айналасындағыадамдар ұлардай шулап, кейбіреуі жығылып-сүрініп жатыр,тағы да айқай-шу, зар қақсау, ал ойпат аңғарынан құз құлағангүрсіл келеді құлаққа. Сол замат ол осы таяу маңда орманарасынан жердің қақ айрылып жарылған сықырын есітті.Сол жаққа жалт қарап, ол аппақ қар көрпесінің ортасынанорманның қара қойнауынан бөлініп шыққан қоңыр жолақтыкөрді, барған сайын далиған сол жолақтың бетінде аппақдақтар көзге шалынды.«Көлдің мұзы бұзылған ғой! – деп ойлады ол. Енді туражүре алмайсың! Мына қырсықты қарашы!»Жердің гүрілі мен құздың құлаған гүрсілі басылған шақтаГороховтың құлағы жаңағы шапшаң далиып бара жатқанқоңыр жолақтан судың сылдырын шалды.– Су көлдерден асып кеткені ме? Осы арада бізді қарыққылмаса игі? Мына кесірді қара: отты сөндіріп, адамдардықараңғыға тастайды-ау! Маған бұлардан аулақ қашу абзал.Ал өзге алаңқайларды да су осылай басса, қалай жүрмеккерек. Мына бақытсыздықты қарашы! Не үшін ғана мен осыжерде қалдым екен? Шіркін, қайық болса!Осы сәтте оның есіне су қатар кезде онкилондардың екіқабық қайықты көлден алып келіп, жерде қалдырса, қыстабұғылар қажалап, түтіп тесіп тастайды деп жертөленіңсыртына әкеп қарға көмгені түсті. Олармен жазда өзі талайрет балық аулағаны бар. Бұл болса да оның көңілін сәлорнықтырайын деді – қайық жақын, тек мұнан бұрынонкилондар алып кетпесе жарар еді.Қара жолақ әп-сәтте далиып, оның шеті отқа отыз қадамдайғана қалды, қарды жұтып жайылған су арнасын кеңейтіпбарады. Оны енді онкилондар да көрді. Біреуі жолақ шетінежүгіріп барып, оның жайылып келе жатқан су екеніне көзіжеткенде жан даусы шықты.– Құтыла көріңдер, су жайылып, топан басқалы тұр!Адам айтқысыз абыржу енді басталды: айғай-шу, жылау-сықтау, сапырылыс. Біреулер «Ағаш басына!», «Ағаш басына!»деп айғайлайды. Енді бірі «Қайық қайдалап» жүр, екіншісі«Сиқыршылардың жертөлесіне паналайық!» дейді.Жауынгерлер жиһаздарға, әйелдер балаларға ұмтылды.Амнундак жатжерліктер жертөлесінің алдында от басындаотырған қарулы жауынгерлерге жүгіріп келіп айғай салды:– Ақ сиқыршы қайда? Алып келіңдер. Не ол судытоқтатсын, не біз қазір оны жарып өлтіреміз.Кенет осы кезде биіктен бір әмірлі үн шықты.– Онкилондар! Жедел терістікке қарай жүгіріңдер, ондасу жоқ. Терістікке, терістікке тартыңдар, сонда ғанақұтыласыңдар. Мұны айтып тұрған мен – аспан иесімін.Қорқып құты қашқан адамдарға осы сөз әрең әсер етіп,бірінен соң бірі қайталай жөнелді.– Терістікке, терістікке қарай тарттық, тез!Ауыр жүк арқалаған жауынгерлер, бала құшақтаған әйелдербұғы табынымен араласа орманның бауырына қарай басты.Су жақын жердегі оттарды өшіріп, ащы түтін қолқаны алып,пысылдап шалалар сөніп, жарық жоқ болды.Амнундак жатжерліктер жертөлесінің жанында әлі тұр.Гороховты алып келу үшін ішке кірген жауынгерлер үрейленіпата шықты.– Ақ сиқыршы түндіктен итін алып ұшып кетіпті, үйқаңырап бос тұр! – деп мәлімдеді.Амнундак қолын бір сермеп қасына қарауылдарды ертіпалып бағыныштыларының артынан терістік бауырға қарайтұра жүгірді. Алаңқай бос қалғанда барып ағаштан түскенГорохов жертөленің жапсарындағы ескегі байланған бірқайықты аршып алып қарын қақты да, бәйтеректің түбінеәкеп бір басына Петруханы отырғызып, ортасына қоржынымен мылтығын салып, өзі жайғасты да, қолына ескекті алыптың тыңдады. Онкилондардың шуы шалғайға сіңіп, алыстайберді, соңғы оттар да сөніп, су жертөлелердің табалдырығынажетті. «Өй, қайықпен әлі де біраз кәкір-шүкір әкетуге боладығой, – деп ойлады Горохов, – тым құрмаса бірер тері көрпеәкетейін де, менің төсек-қабымды жолдастар Аннуирге бергеншығар және түнде жүрсем суық».Ол жертөлеге жүгіріп келіп еді, кірер ауызды су алыпкетіпті, ізінше өзі жасаған тесікке қайтып келіп, өкшелейқуған сумен ұшып отырып қайығына келді.«Осылай дұрыс болар» деп ойлады ол, көрпеніңжартысына өзі отырып, жартысымен аяғын жауып жатып.Қайықтың айналасында қарды жұтқан су пысылдап,төңірек түгел қарауыта түсті, қап-қара дүниеде тек жертөлеғана. Міне, қабық қайық та жүріп кетті, көл жаққа құлаштапГорохов та ескегін есе жөнелді.– Хош бол, тұрағымыз! – деді ол, жертөленің жанынанөте беріп. Сенде қыстап шығу бізге бұйырмады, жалпы ендіешкім де қыстай алмайды – су бәрін шірітеді!Екі басты ескекпен оңды-солды ескен соң жеңіл қайыққара суда ұшты да отырды; көз қараңғылыққа үйреніп, кейінысырылған қара орманды да, төбесі аппақ жертөлелерді деажырата бастады. Алда ерек екпінмен су лықсыған ашықалаңқай. Осы жазықтың ортасынан Горохов төмпе көріп,ескек есу қиындай түскенін аңғарды. Ол көл ортасынан судыңжалдана шығып жатқанын сезіп, ағынмен алысып, оныайналып өтуге тырысты. Оны айналып өткен кезде ағыненді өзіне көмектесе бастады. Ұзамай ол қарама-қарсыбаурайдан барып шықты. Енді түстікке тартатын жолды тауыпалу керек, қара орман сәулесінде ағараңдаған жертөлелербағдар алуға мүмкіндік берді, ол осыдан қай бағытқа жолшығатынын ұмытқан жоқ.Міне, ол сол сүрлеуді тауып, екі орман арасындағы жіңішкеканалға түсіп алып жүзе жөнелді, қараңғылық қоюланып,қабық қайықтың жұқа түбін тесіп алмас үшін абайлап жүзугетура келді. Горохов есуді доғарып, жеңіл қайықты бірауықағынның ырқына қоя берді. Аздан соң ағыс саябырлап, ескекті қайта қолға алуға тура келді, тереңдікті өлшеп Горохов судыңтізеден сәл ғана асатынын анықтады.Қарсы ағынға ол құлаштап енді есе бастап еді, сушолпылдап, осқырған, пысқырған, мөңіреген шу шықты –шамасы, сүрлеумен жабайы өгіздер келе жатқан тәрізді, алолармен ұшырасу – үлкен қатер. Көп ойланып жатпай Гороховқайығын орман қабырғасына ысырып, жолдан екі-үшқадамдай бір ағаштың түбіне тіреп, бір қолымен ескекті судыңтүбіне қадап, бір қолымен ағаштан құшақтап, қатып тұрдыда қалды. Шу-сыбдыр шапшаң жақындап, міне, ыңыранып,осқырып, пысқырып, селден қорқып, бірін-бірі баса-жаншыпкимелей терістікке ұмтылған кесек хайуандардың алпамсадайтұлғалары қозғалып келеді, олар қарнымен су сызып, бүлк-бүлк желіп, суды фонтандай атып, орман баурайына дейінгіжерді толқындатып жіберді. Горохов ағаштан ұстап, ескектіжерге шанышпағанда қайығы төңкеріліп қалатын еді, не керек,өстіп хайуандар әбден өтіп боп су сабасына түскенше якутбірнеше қатерлі минутты бастан кешірді.Осыдан соң ол жүз метрдей жүзіп үлгермей әлгі сыбдырмен шу қайта естіліп, тез таяла берді, шоққа тағы да тығылуғатура келді. Бұл жолы бірнеше мүйізтұмсық өтті жөңкіп,олар көтерген толқыннан Горохов аударылмай шақ қалды,су фонтандары оны көміп кетті.– Қарғыс атқыр, қолапайсыз хайуандар, қарасан келсінсендерге! – деп бұрқылдады ол бетін сүртіп тұрып. – Бүйтіпқарға адым жер ұзарсың ба, суды қайтып төкпек керек,оның үстіне тас қараңғы.Мүйізтұмсықтар көтерген толқын сап болмай жатыпжылқы үйірі жетті, бірін-бірі басып озғалы арындап аспанғаатып, осқырынып кісінеген олар өгіздерден тез қозғалып,суды бұрынғылардан да күшті толқындатып жіберді.Келесі алаңқайға жетпей, Гороховтың тағы бір тығылуынатура келді, бұл жолы өгіздер мен жылқылар аралас жөңкіп,олардың ізімен он шақты аю қорбаңдап жөнелді. Ақыры, олалаңқай көлге де жүзіп шығып, суы жал-жал болып бұрқырай шығып жатқан орта тұсынан айналып өтпек болған сәтінде сукенет көпіршіп көтеріліп кетті де, толқындар оны төңкөріптастай жаздады. Ойпат жағалауын бойлап өткен гүріл менгуіл жердің жанадан тағы бір дүмпігенін байқатты.Толқындармен жағаласып, Горохов келесі баурайға жеттіде, каналды тауып алып, әрі қарай жүзді, алайда көп ұзамайақылы алтау боп аңтарылып тұрып қалды, канал осы тұстанүш тармаққа бөлініп кетті, түнде қажет бағытқа таңдап түсереш мүмкіндік жоқ – ойпат аңғарларын ажырату оңай емес,компас жоқ, жұлдыз көрінбейді.– Енді еш амал жоқ, таңның атуын күту керек, – дептүйді ойын Горохов. – Алыс қалмаған шығар, таң атуыкерек: суда сергелдеңге түскеніме қанша уақыт, түн ортасынанбері безек қағып жүрмін.

 

0
0
865

НИКИТАНЫҢ БАСТАН КЕШКЕНДЕРІ

 

Жолдастары кеткен күні Горохов кешірек тұрды, оның
өзін де самбырлаған әйелдердің даусы оятып жіберді.
– Аннуир қайда? Байқайсыңдар ма, түнде ол байына,
әлгі ақ сиқыршыға қашып кеткен ғой, тегі! Тыйым салғанды
тыңдамағаны да!
– Барып осында алып келіңдер! – деген Амнундактың
үні гүр ете түсті.
– Келмесе, шашынан сүйреп әкеліңдер, – деген әйел
даусы қостады оны.
Осыны есітіп, жолдастарының бүгін түнде кетеміз дегені
есіне түсіп, Гороховтың көңілі құлазып қалды. Олардың
кеткен-кетпегенін білу үшін жалма-жан киіне бастады. Ол
киініп болғанша Аннуирге жіберген Аннуэн мен екі әйел де
келіп үлгеріп, өкінішті үнмен былай деді:
– Үй бос тұр, Аннуир де жоқ, ақ сиқыршылар да жоқ,
жалғыз ғана ит қалыпты.
– Жақсылап қарадыңдар ма? Тегі, олар көрпесін тұйықтап
алып ұйықтап жатқан шығар, – деді Горохов.
– Кірмек болып едік, ит ырылдады бізге. Айғай салып
едік – ешкім үн қаткан жоқ. Өліп қалды дейсің бе?
– Жарайды, мен өзім барып көрейін, – деп Горохов
шығар ауызға беттей беріп еді, Амнундак оған:
– Аннуирді осында алып кел! – деп барқ етті.
Жертөлесіне бара жатып Горохов жолдастарының кетіп
қалғанына шүбәланған жоқ. Алайда ол өзіне нұсқау
қалдырғанына да сенеді олардың, сонда да бұл қылығын
онкилондарға қалай түсіндірмек керек, өз жағдайын
нашарлатып алмас үшін Амнундакқа айтар сөзін алдын ала
жүйелеп, тігісін жатқызып қою шарт. Кеткендер Кротқа еріп,
соңдарынан қалмай жүрмесін деп әдейі жертөлеге қамап
кеткен Пеструха оны қыңсылап еркелей қарсы алды. Оның
көзі бірден ашаға жапсырып кеткен қағазға түсті. Жадында
жақсы сақтау үшін оны ол ежіктеп бірнеше рет оқыды да,
Амнундактың үйіне оралды.
– Ал Аннуир қайда? – деп оған Аннуэн бірден бас салды.
– Тоқтасаңшы! Әуелі айтып алайын да! Ақ адамдар жылы
киімдерін әкелу үшін өз тұрағына кетіпті. Көрмейсің бе мына
қар мен суықты, ал олардың киімдері болса, ана жақта
жатыр. Маған да ала келмекші. Ертең кешке оралады.
– Олар кетіп қалған болса, мұның бәрін сен қайдан білесің?
– деп айқай салды Амнундак.
– Міне, мынада жазылған, олар маған хат қалдырыпты. Мә,
оқы! – деп күлкісін әрең іріккен Горохов оған қағазды ұсынды.
Амнундак оны қолында бұлғап бәзбір қара белгілерді
көрді де:
– Мұны бақсыға жіберемін, сенің айтқаның шын ба екен,
сол ажыратады, – деді.
– Онда олармен Аннуир неге кеткен? Оның жылы киімі
осында ғой, – деп бір жағынан қызғаншақ Аннуэн де
қыстырылып қалар емес.
– Демек, ол оны сенен күштірек сүйеді! – деп Горохов та
бір-ақ түйді.
– Сүюіме көсем тыйым салды – мен соның әмірін
тыңдаймын.
– Міне, мәселе осында, күштірек сүйгендіктен де ол кез
келгеннің көлденең сөзін тыңдамайды.
– Ол оның тоқалы, өзі жабысқан...
– Доғар сөзді, қатын! – деп Амнундак оны тыйып
тастады.
Ол өзі әлі не істерін білмей қолындағы қағазбен әлек.
Кеткендердің ізімен қуғын жіберсе ме екен, әлде Гороховтың
сөзіне сеніп күте тұрса ма екен? Қолда келімсектердің тағы
да біреуі бар, олар жолдасын тастап кетпеске тиіс деген ой
келді оған.
Кенет оның басына ақ адамдар ана жолғыдай қасиетті
көлді суалтқалы кеткен жоқ па екен, онда да Гороховсыз
барып еді деген бір ой сумаң ете қалды.
Киініп ол жертөлесінен шықты да, үш жауынгерді шақырып
алып, ақ адамдар барған-бармағанын біліп келу үшін қасиетті
көлге жұмсады. Үйге келген соң ол Гороховқа:
– Басқаларың оралғанша сен осында, менің үйімде қал,
– деді.
Түске қарай жұмсаған жауынгерлер қайтып келіп
Амнундакқа:
– Қасиетті көлде ақ адамдар жоқ, – деді, – алайда
олар болыпты онда. – Біз қардан үш үлкен, бір кішірек із
көрдік.
– Міне, көрдің бе, сен маған өтірік айтқансың немесе
олар саған хатпен өтірік айтқан!.. – деп барқылдады
Амнундак Гороховқа қарап, сосын жауынгерлерден: –
қасиетті көл қайта суалып па екен? – деп сұрады.
– Жоқ, мәртебелі көсем, ол суалудың орнына үлкейе
түсіпті, су кемерінен асып, құрмалдық тасына баруға болмай
қалыпты.
Судың кемерінен асқанын не жақсылыққа, не жамандыққа
жорырын білмей Амнундак қабағын түйді. Қашанғысындай
қиын сәтте бақсыға иек артты.
– Көрген-баққандарыңды барып бақсыға айтыңдар!..
Айтпақшы, қардағы ақ адамдардың ізі екенін сендер қайдан
білдіндер? Олардың аяқкиімдерін танушы ма едіңдер?
– Анығын айтқанда із аюдікі, – деді жауынгерлердің
үлкені, – алайда ақ сиқыршылар ізінен қайда барғанын бізге
білгізбес үшін аюға айналуы да мүмкін ғой.
Горохов қарқ-қарқ күлді. Оған онкилондар таңырқай
қарады, ал Амнундак ашу шақырып:
– Сен неңе жетісіп күлесің? – деп зекіді.
Онкилондарды ақ адамдардың құдіреттілігіне деген
сенімнен тандыра алмайтынын сезген Горохов өзін бірден
тыйып, салиқалы жауап қатты:
– Маған олардың Аннуирді аюға айналдырып жібергені
күлкі боп көрінді, ойбай-ау, олар үшеу ғана еді, ал
жауынгерлер төрт із көріпті.
– Иә, иә, төртіншісі кішірек, Шамасы, әйел ізі болуы
керек! – деп жауынгерлер қоштап қойды.
– Жарайды, бақсыға жөнеліңдер! – деп түйді Амнундак.
...Қайтып оралған жаушылар қасиетті көлге бақсының өзі
барғысы келеді, содан оралған соң тәуеп етуге отырмақ,
құрмалдыққа шалатын бұғыны дайындай берсін деген хабар
әкелді.
Амнундактың әмірімен жауынгерлер басқан ізін аңдып
отырған Горохов өз төсегінде жатып онкилондарда осы
жалғыз қалуым дұрыс па, әлде бұрыс па деген ойға кетті.
Тағы бір бақытсыздық бола қалса ғой, оны бұған жаба
бастайды, не жолдастарының кетіп қалғанына аударады.
Немесе бұдан қолынан келмейтін бірдеңе талап етіп, оны
орындамаса қоқан-лоққы көрсетеді... Бұлар ма, бұлар не
ойлап таппайды дейсің!
Кетіп қалса ма екен? Жолдастары екі тәулік күтеміз деп
уәде етіпті. Тек енді мұны аңдып, бұра бастырмайды ғой.
Кешкісін бақсының не айтатыны және беймәлім. Осылай ол
әбден құлазып кетер еді, жалғыз-ақ жанына отырып ап әйелі
Раку әрнені айтып көңілін аулайды.
Қас қарая бақсы да келіп, Амнундакпен сыбырласты да,
ошақ басына жайғасып, отқа жылытқалы сүйекті қолын
созды. Оттың жалынына тесіле қарап, ерні жыбыр-жыбыр
етіп, үн-түнсіз козғалақтап қояды. Сосын басын көтеріп алып:
– Уақыт болды! – деді.
– Қатындар, балаларды алып ақ адамдардың тұрағына
барыңдар, ол бос тұр. Қашан шақыртқанша сонда отырындар!
– деп әмір берді көсем.
Горохов қорқайын деді. Ақырғы рет анада әйелдерді
шығарып жіберіп бәтуаласқанда, артынан қасиетті көлдің
басында құрбандыққа адам шалынған еді. Оны да бүгін аяқ
астынан әрнені айтып алдарқатып отырған әйелінен есітті.
Бақсы бұл жолы да қанды құрбандықпен көлді кемеріне
түсіреміз демес пе екен? Онда құрбан болатын бұл ғой! Ол
аяқ-қолы мұздап, жүрегі тоқтап қалғандай болды кеудесінде.
– Әйелдермен сен де өз тұрағыңа тарт!.. – деді оған
Амнундак. – Қатындар байқаңдар, мынау ешқайда кетіп
қалмасын, бұл үшін жауап бересіңдер!
Бұл Гороховтың көңілін аз-кем орнықтырайын деді.
Құрбандыққа шалынатын болса ғой, бұны бүйтіп әйелдермен
жіберудің не қажеті бар оларға.
Ол кетісімен Амнундактың екі жауынгерге оның
жертөлесін сырттан күзетуге әмір бергенін білсе, бұндай
жайбарақаттық қайда оған.
Қаңырап қалған жертөлені әйелдер ойын-күлкі мен әзіл-
қалжыңға толтырып, отты жағып жіберді де айнала отырды.
Горохов өз төсегіне қисайып, қолын ұдайы іргесінде жататын
мылтығына созды. Мылтық жоқ. Оны кім әкетті?
Жолдастары ма әлде? Мұны олар құдіретті қаруынан айырып,
тұлдырсыз қалдырмаса керек еді ғой. Онда олар патрондарын
да әкетуге тиіс. Горохов қоржынын ақтарып, тұтас бір қорап
патрон тапты. Зайыры, Амнундактың әмірімен онкилондар
бүгін оның төсек-орнын аударыстырып, нажағай мен жасын
отын ататын зәрлі таяғын алып кеткен, сөйтіп, мұны
қорғанатын қаруынан айырған. Іс насырға шабайын деді,
мұның астарында бір сойқан бар.
Горохов өзіне Ракуды шақырып алып, әйелдердің күлкісі
мен қалжыңдарының арасында одан онкилондардың не ойы
барын тұспалдай сұрады. Ақ сиқыршылардың құдіреті мен
кесепат-қырсығы туралы әйелдердің алыпқашпа өсегінен артық
жарытып ол ештеңе айта алған жоқ.
Кенет Гороховтың есіне базаға соңғы барғанда кетерде
Амнундаққа тарту етпек болып алып келген су жаңа мылтық
түсті. Жолдастары оны ұмытып кетпеді ме екен? Ұмытса,
бұл деген бақыт! Ол Горюнов төсегінің басында бөлшектеліп
оралған қалпында жататын-ды, тапса да оны онкилондар
нажағай мен жасын отын ататын сол деп білмейді. Оның
орнында бар-жоғын Гороховтың қазір тексеруі керек.
Бақсының зікірі аяқталған соң өз өмірін қорғау үшін бұған
мылтық әбден қажет болуы мүмкін. Жалма-жан ол Ракуды
құрбыларына қарай жіберіп, бұрышта жатқан көңілді әрі
құрметті орын деген желеу айтып, аздан соң ол Горюновтың
төсегіне ауысты. Қисайып жатып ақырын ғана ол төсеніштері
мен шөптің арасына қолын сұғып буманы тапты. Ал оны
қалай ашып, әйелдердің көзіне түсірмей қайтып жинамақ
керек? Бұлардың көзін немен алса екен? Әлде мұны да бір
сиқыр деп түсіндіріп, бәрін көз алдында жасаса ма? Асылы,
осы жөн болар – олар қағаз бен бөлшектен үрейлі таяқ өсіп
шығатынын көрсін.
Буманы суырып алып, әйелдермен қатарласпай төсектің
шетіне отырып, «кісіжегіштерден тартып алған мына
шоқпардан нажағай мен жасын отын ататын таяқ жасаймын»
деді. «Ой, керегі жоқ!» деп кейбір әйел баж ете қалды,
көпшілік жағының жеңсігі жеңіп кетті. Астананың дүкенінде
буып байланған орауды шешіп, Горохов оның жібін бұрын
мұндайды қолына ұстамақ тұрсын, көрмеген әйелдерге берді.
Жіп қолдан-қолға жүгіріп түсер емес. Сосын ол онкилондар
өмірі көрмеген орау қағаздың үлкен парағын жазып еді, ол
да қолдан-қолға көшіп, «жұқа сары былғары» бәрін таң-
тамаша етті. Отқа тым жақын ұсталған бір парақ лап ете
қалғанда терінің бұлай жанғанын көрмеген олар әрі таңданып,
әрі шошып шар ете қалды. Жұрттың назары жайған қағазға
ауып отырғанда Горохов шапшаң жинап, қосауыз мылтықты
әзір етіп, көздеп көрді де:
– Міне, таяқ дайын болды! – деді.
Жақын отырған әйелдер шалқая беріп, одан қазір жасын
оты жарқ ете қалады екен деп шыңғырып қалды. Горохов
оған күлді де түсіндіре бастады.
– Қорықпаңдар, нажағай тек маған қастық ойлағандарға
ғана атылады, ал сендер ізгі жанды әйелсіңдер.
Бұл көзбояушылықтың әсері күшті болды: әйелдердің
кейбірі «боз сиқыршыны» (Гороховты олар қара торы өңіне
қарап өзгелерден айыру үшін осылай атайтын) бүгін қарусыз
қалдыру үшін зәрлі таяғын алып қойғанын білетін. Міне, көз
алдында ол жай бір шоқпардан жаңа зәрлі таяқ жасап ала
қойды. Мұны ерлерге сөзсіз жеткізу керек.
Жаңа мылтықтың жанында болған бір қорап патронды
қажет кезінде оқтай қою үшін Горохов қалтасына салып алды.
Мылтық тауып алып қобалжығаны сәл басылайын деді. Көңіл
күйі де көтеріліп, мылтықты қолына алып:
– Ал енді, әйелдер, өткен жолы бізде қонақта
болғандағыдай билеңдер. Сыйлыққа мынау былғары мен
таспа жіпті беремін. Бақсы рухын шақырып болғанша билеңдер.
Зәрлі таяғы бар сиқыршының айтқанын істеуге тура келді.
Сонда да әйелдер биге құмар еді, әсіресе жылдай ұзақ поляр
түндерінде көп билейтін, ал қазір де қыс емес пе, қар түсті
де ерімей жатып алды. Жертөлеге кіре шешінбегендер енді
шешінді. Ана жолғыдай лаулаған оттың айналасында би
басталды. Горохов Горюновтың төсегіне қисайып жатып,
қорқорын сорып қойып билеген әйелдерден көз алар емес.
Алайда бұл жолы әйелдер құлап жығылғанша билей алған
жоқ, бір жауынгер келіп зікір аяқталғанын, енді үйге қайтуға
болатынын хабарлады.
– Раку осында менімен қалады... – деді Горохов. –
Раку! Естіп тұрсың ба?
– Амнундак, сен де соның үйіне келіп жатсын деген, –
деді жауынгер.
– Амнундаққа айт, мен өз тұрағымда ұйықтайын және
Раку менімен қалады! – деп кесіп айтты Горохов.
– Амнундак айтты, – деп тағы міңгірледі жауынгер.
– Мен онкилон емеспін және Амнундакқа бағынышты
емен, – деп оның сөзін Горохов тыйып тастады. Ол маған
бұйрық бере алмайды... Раку, бері кел.
Киініп жатқан әйелдер бір-біріне таңырқай қарасып сыбыр-
сыбыр етісті де, жауынгер аңырып тұрып қалды. Күні бүгінге
дейін білдіртпей қастандық жасап, апат әкеліп жүрсе де, ақ
адамдар мұндай сөз айтпайтын, көсемнің көңілін табуға
тырысатын. Ал қазір жалғыз қалып «боз сиқыршы» былай
сес көрсетеді, өзге әйелдермен кетерін де, Гороховпен қаларын
да білмей Раку тұр.
– Раку, саған айтып тұрмын, бері таман, маған кел! –
деп айғайлап жіберді Горохов.
Осынау әмірлі үн әсер етіп Раку оның жанына келді.
– Міне, мында отыр, Раку! Бәрі кеткесін кешкі асымызды
ішеміз.
Балаларын алып әйелдер, бірінен соң бірі үйден шықты;
жауынгер әрі-сәрі болып тұрды да, ақыры ол да кетті. Раку
тізе бүгіп отырып күбір етті:
– Амнундак енді қатты ашуланады. Осында қалғаным
үшін мені жазалайтыны хақ.
– Қорықпа, ол саған ештеңе істей алмайды. Көресің ғой!
Ал енді шай қайнат.
Гороховтың салқын сабырлылығы әсер етіп, келіншек үй
шаруасына оралды. Олар алаңсыз ауқаттанып алып, жатқалы
жатыр еді, есік ашып, қарулы төрт жауынгер кіріп келді.
– Амнундак айтты: менің үйіме қонақ болғысы келмесе
– сонда-ақ қала берсін, – деді олардың үлкені. – Алайда
ол сен қорғансыз қалмас үшін бізді жіберді. Орын бар, осында
ұйықтаймыз.
«Данышпанның айласын-ай!» – деп ойлаған Горохов:
– Амнундак өте жақсы ойлап тапқан! – деді дауысын
көтере. Онда екеуің анау араға жат, – деп Ординнің төсегін
нұсқады, – ал екеуің мында жайғас, – деп өзінің бұрынғы
орнын көрсетті. Өзге ақ адамдар оралғанша мен құрметті
орынға жатуға тиістімін.
Үш жауынгер шешінбестен жатты да, біреуі от басында
отырды.
– Өзге ақ адамдар сияқты білдіртпей тайып отырмасын
деп сені аңдуға келді бұлар, – деп үрейлене сыбыр ете
қалды Раку.
– Олар бізді вампулардан, аю мен жер үсті жын-перісінен
қорғауға келді, аңқауым! – деді Горохов байсалды ғана.
Әрине, Амнундактың айла-шарғысын толық түсініп отыр.
Ал түнде ол біраз сақтық жасады: бір бытыра, бір
жарқыншақ, екі оқпен оқталған мылтығын алып өзі іргеге
жатты, Пеструханы төсегінің аяқ жағына қойды. Ұйықтап
жатқан иесіне иттің ешкімді маңайлатпайтынын Горохов жақсы
білетін.
Түн тыныш өтті. От басындағы жауынгер ұйықтап
жатқандардың бірімен алма-кезек ауыстырылып тұрды; ол
отты үстеп қойып, қолына найзасын ұстаған қалпы, бағанға
арқасын сүйеп қалғып отырды. Горохов қатты ұйықтады да,
Раку әлсін-әлі аунақшып тынши алмады: ертең Амнундак не
қылады деген ой оны қайта-қайта мазалай берді.
Таң атқан сон жауынгерлер кетті де, оның орнына ізінше
Аннуэн мен екі әйел келді. Горохов әлі ұйықтап жатқан. Раку
сол замат төсектен тұрып әйелдердің жанына келіп, рухтардың
бақсыға не аян бергенін, Гороховтың қарсылығына, мұның
мойынсұнғанына көсем қалай қарағанын сұрастыра бастады.
Алайда алдын ала нұсқау алған ба, әйелдер ашыла сөйлемей:
– Рухтардың не аян бергенін біз білмейміз. Амнундак
жауынгерлердің айтқанын тыңдады да, келісімін білдірді,
түнде оны үйіңде өзін де есіттің, ал сен туралы ләм-мим
деген жоқ, – дей салды.
Ракудың көңілі осымен орнығып еді, оянып оның
сұрастырғандарының нәтижесін білген Горохов оған
қанағаттанған жоқ. Оған ең керегі – түнде бақсының не деп
арбап кеткені. Күні бойы ол өз үйінде, аздап таза ауада
болды да, көсемнің жертөлесіне әлденеше барлауға барып
келген Раку ештеңе өндіре алмады. Алғаш ол Амнундактың
әмірімен ұстап алып, әйелдер тыржалаңаш шешіндіріп
сабайды ғой деп жүрексініп барған еді. Әдетте ұрысқаны,
ақылға бақпағаны, жалқау болғаны үшін әйелдерді осылай
жазалаушы еді. Алайда Амнундак оның келгенін
көрмегендей, көңіл де аудармады.
Кешкісін Гороховқа Амнундактың өзі келіп, от басына
жайғасты да, сөз бастады:
– Сен менің қонағым болғың келмеді, міне, енді өзім
келдім... Сен ғой кеше ақ адамдар бүгін оралады дедің. Түн
болды, бірақ олар әлі жоқ. Тағы не айтасың?
– Көріп отырсың ғой, қар қалың, оппалап жүру қиын,
оларда шаңғы және жоқ, содан кешігіп жатқан шығар. Түнде
не ертемен келіп қалуы керек.
– Шаңғыны онкилондардан неғып алмаған олар? – деп
Амнундак аз-кем үнсіз қалды да, сөзін әрі қарай сабақтады.
– Таңертеңге дейін тосайын. Егер келмесе іздеуге жауынгерлер
жіберемін, бір кәдікке ұшырады ма екен, біліп қайтсын.
Ол әлі де аз-кем отырып, қар қалың түсіп, ерімей жатып
алғанына, қыстың табаны күректей бір ай бұрын түскеніне
қапаланып, осыған онкилондар қатты алаң болып отырғанын
айтты. Сосын тұрды да кетіп қалды. Оның ізінше
жолдастарының күні бойы осы жертөледе болған әйелдері
де кетуге жнналды. Кетіп бара жатып олар Ракуге:
– Раку, келіп сүт пен шелпек алып кет, – деді.
Ыдысын алып солармен бірге кеткен Раку қайтып оралған
жоқ. Оның орнына қоналқаға тағы да төрт жауынгер келді.
Горохов Ракуды көп күтті, ақыры жібермей қойған екен деп
түйді ойын. Күні бойы ол өз жағдайын таразыға тартып,
жападан-жалғыз Амнундакпен қарсыласа берудің
жақсылыққа апарып соқпайтынын, оның қатерге бас тігу екенін
түсінді, ерегестіре берсе, олар айламен де, күшпен де
мылтығын тартып алып бақсы не айтса, бұған соны істеуі
айдан анық. Екі тәулік күтуге уәде еткен жолдастарын мұның
куып жетуіне де болады. Уәделі мерзім ертең кешке ғана
өтеді. Осылай ол бүгін түн қашпаққа бел буды.

Жолдастары кеткен күні Горохов кешірек тұрды, оныңөзін де самбырлаған әйелдердің даусы оятып жіберді.– Аннуир қайда? Байқайсыңдар ма, түнде ол байына,әлгі ақ сиқыршыға қашып кеткен ғой, тегі! Тыйым салғандытыңдамағаны да!– Барып осында алып келіңдер! – деген Амнундактыңүні гүр ете түсті.– Келмесе, шашынан сүйреп әкеліңдер, – деген әйелдаусы қостады оны.Осыны есітіп, жолдастарының бүгін түнде кетеміз дегеніесіне түсіп, Гороховтың көңілі құлазып қалды. Олардыңкеткен-кетпегенін білу үшін жалма-жан киіне бастады. Олкиініп болғанша Аннуирге жіберген Аннуэн мен екі әйел декеліп үлгеріп, өкінішті үнмен былай деді:– Үй бос тұр, Аннуир де жоқ, ақ сиқыршылар да жоқ,жалғыз ғана ит қалыпты.– Жақсылап қарадыңдар ма? Тегі, олар көрпесін тұйықтапалып ұйықтап жатқан шығар, – деді Горохов.– Кірмек болып едік, ит ырылдады бізге. Айғай салыпедік – ешкім үн қаткан жоқ. Өліп қалды дейсің бе?– Жарайды, мен өзім барып көрейін, – деп Гороховшығар ауызға беттей беріп еді, Амнундак оған:– Аннуирді осында алып кел! – деп барқ етті.Жертөлесіне бара жатып Горохов жолдастарының кетіпқалғанына шүбәланған жоқ. Алайда ол өзіне нұсқауқалдырғанына да сенеді олардың, сонда да бұл қылығынонкилондарға қалай түсіндірмек керек, өз жағдайыннашарлатып алмас үшін Амнундакқа айтар сөзін алдын алажүйелеп, тігісін жатқызып қою шарт. Кеткендер Кротқа еріп,соңдарынан қалмай жүрмесін деп әдейі жертөлеге қамапкеткен Пеструха оны қыңсылап еркелей қарсы алды. Оныңкөзі бірден ашаға жапсырып кеткен қағазға түсті. Жадында жақсы сақтау үшін оны ол ежіктеп бірнеше рет оқыды да,Амнундактың үйіне оралды.– Ал Аннуир қайда? – деп оған Аннуэн бірден бас салды.– Тоқтасаңшы! Әуелі айтып алайын да! Ақ адамдар жылыкиімдерін әкелу үшін өз тұрағына кетіпті. Көрмейсің бе мынақар мен суықты, ал олардың киімдері болса, ана жақтажатыр. Маған да ала келмекші. Ертең кешке оралады.– Олар кетіп қалған болса, мұның бәрін сен қайдан білесің?– деп айқай салды Амнундак.– Міне, мынада жазылған, олар маған хат қалдырыпты. Мә,оқы! – деп күлкісін әрең іріккен Горохов оған қағазды ұсынды.Амнундак оны қолында бұлғап бәзбір қара белгілердікөрді де:– Мұны бақсыға жіберемін, сенің айтқаның шын ба екен,сол ажыратады, – деді.– Онда олармен Аннуир неге кеткен? Оның жылы киіміосында ғой, – деп бір жағынан қызғаншақ Аннуэн деқыстырылып қалар емес.– Демек, ол оны сенен күштірек сүйеді! – деп Горохов табір-ақ түйді.– Сүюіме көсем тыйым салды – мен соның әмірінтыңдаймын.– Міне, мәселе осында, күштірек сүйгендіктен де ол кезкелгеннің көлденең сөзін тыңдамайды.– Ол оның тоқалы, өзі жабысқан...– Доғар сөзді, қатын! – деп Амнундак оны тыйыптастады.Ол өзі әлі не істерін білмей қолындағы қағазбен әлек.Кеткендердің ізімен қуғын жіберсе ме екен, әлде Гороховтыңсөзіне сеніп күте тұрса ма екен? Қолда келімсектердің тағыда біреуі бар, олар жолдасын тастап кетпеске тиіс деген ойкелді оған.Кенет оның басына ақ адамдар ана жолғыдай қасиеттікөлді суалтқалы кеткен жоқ па екен, онда да Гороховсызбарып еді деген бір ой сумаң ете қалды.279Киініп ол жертөлесінен шықты да, үш жауынгерді шақырыпалып, ақ адамдар барған-бармағанын біліп келу үшін қасиеттікөлге жұмсады. Үйге келген соң ол Гороховқа:– Басқаларың оралғанша сен осында, менің үйімде қал,– деді.Түске қарай жұмсаған жауынгерлер қайтып келіпАмнундакқа:– Қасиетті көлде ақ адамдар жоқ, – деді, – алайдаолар болыпты онда. – Біз қардан үш үлкен, бір кішірек ізкөрдік.– Міне, көрдің бе, сен маған өтірік айтқансың немесеолар саған хатпен өтірік айтқан!.. – деп барқылдадыАмнундак Гороховқа қарап, сосын жауынгерлерден: –қасиетті көл қайта суалып па екен? – деп сұрады.– Жоқ, мәртебелі көсем, ол суалудың орнына үлкейетүсіпті, су кемерінен асып, құрмалдық тасына баруға болмайқалыпты.Судың кемерінен асқанын не жақсылыққа, не жамандыққажорырын білмей Амнундак қабағын түйді. Қашанғысындайқиын сәтте бақсыға иек артты.– Көрген-баққандарыңды барып бақсыға айтыңдар!..Айтпақшы, қардағы ақ адамдардың ізі екенін сендер қайданбілдіндер? Олардың аяқкиімдерін танушы ма едіңдер?– Анығын айтқанда із аюдікі, – деді жауынгерлердіңүлкені, – алайда ақ сиқыршылар ізінен қайда барғанын бізгебілгізбес үшін аюға айналуы да мүмкін ғой.Горохов қарқ-қарқ күлді. Оған онкилондар таңырқайқарады, ал Амнундак ашу шақырып:– Сен неңе жетісіп күлесің? – деп зекіді.Онкилондарды ақ адамдардың құдіреттілігіне дегенсенімнен тандыра алмайтынын сезген Горохов өзін бірдентыйып, салиқалы жауап қатты:– Маған олардың Аннуирді аюға айналдырып жібергенікүлкі боп көрінді, ойбай-ау, олар үшеу ғана еді, алжауынгерлер төрт із көріпті. – Иә, иә, төртіншісі кішірек, Шамасы, әйел ізі болуыкерек! – деп жауынгерлер қоштап қойды.– Жарайды, бақсыға жөнеліңдер! – деп түйді Амнундак....Қайтып оралған жаушылар қасиетті көлге бақсының өзібарғысы келеді, содан оралған соң тәуеп етуге отырмақ,құрмалдыққа шалатын бұғыны дайындай берсін деген хабарәкелді.Амнундактың әмірімен жауынгерлер басқан ізін аңдыпотырған Горохов өз төсегінде жатып онкилондарда осыжалғыз қалуым дұрыс па, әлде бұрыс па деген ойға кетті.Тағы бір бақытсыздық бола қалса ғой, оны бұған жабабастайды, не жолдастарының кетіп қалғанына аударады.Немесе бұдан қолынан келмейтін бірдеңе талап етіп, оныорындамаса қоқан-лоққы көрсетеді... Бұлар ма, бұлар неойлап таппайды дейсің!Кетіп қалса ма екен? Жолдастары екі тәулік күтеміз депуәде етіпті. Тек енді мұны аңдып, бұра бастырмайды ғой.Кешкісін бақсының не айтатыны және беймәлім. Осылай оләбден құлазып кетер еді, жалғыз-ақ жанына отырып ап әйеліРаку әрнені айтып көңілін аулайды.Қас қарая бақсы да келіп, Амнундакпен сыбырласты да,ошақ басына жайғасып, отқа жылытқалы сүйекті қолынсозды. Оттың жалынына тесіле қарап, ерні жыбыр-жыбыретіп, үн-түнсіз козғалақтап қояды. Сосын басын көтеріп алып:– Уақыт болды! – деді.– Қатындар, балаларды алып ақ адамдардың тұрағынабарыңдар, ол бос тұр. Қашан шақыртқанша сонда отырындар!– деп әмір берді көсем.Горохов қорқайын деді. Ақырғы рет анада әйелдердішығарып жіберіп бәтуаласқанда, артынан қасиетті көлдіңбасында құрбандыққа адам шалынған еді. Оны да бүгін аяқастынан әрнені айтып алдарқатып отырған әйелінен есітті.Бақсы бұл жолы да қанды құрбандықпен көлді кемерінетүсіреміз демес пе екен? Онда құрбан болатын бұл ғой! Олаяқ-қолы мұздап, жүрегі тоқтап қалғандай болды кеудесінде. – Әйелдермен сен де өз тұрағыңа тарт!.. – деді оғанАмнундак. – Қатындар байқаңдар, мынау ешқайда кетіпқалмасын, бұл үшін жауап бересіңдер!Бұл Гороховтың көңілін аз-кем орнықтырайын деді.Құрбандыққа шалынатын болса ғой, бұны бүйтіп әйелдерменжіберудің не қажеті бар оларға.Ол кетісімен Амнундактың екі жауынгерге оныңжертөлесін сырттан күзетуге әмір бергенін білсе, бұндайжайбарақаттық қайда оған.Қаңырап қалған жертөлені әйелдер ойын-күлкі мен әзіл-қалжыңға толтырып, отты жағып жіберді де айнала отырды.Горохов өз төсегіне қисайып, қолын ұдайы іргесінде жататынмылтығына созды. Мылтық жоқ. Оны кім әкетті?Жолдастары ма әлде? Мұны олар құдіретті қаруынан айырып,тұлдырсыз қалдырмаса керек еді ғой. Онда олар патрондарында әкетуге тиіс. Горохов қоржынын ақтарып, тұтас бір қораппатрон тапты. Зайыры, Амнундактың әмірімен онкилондарбүгін оның төсек-орнын аударыстырып, нажағай мен жасынотын ататын зәрлі таяғын алып кеткен, сөйтіп, мұнықорғанатын қаруынан айырған. Іс насырға шабайын деді,мұның астарында бір сойқан бар.Горохов өзіне Ракуды шақырып алып, әйелдердің күлкісімен қалжыңдарының арасында одан онкилондардың не ойыбарын тұспалдай сұрады. Ақ сиқыршылардың құдіреті менкесепат-қырсығы туралы әйелдердің алыпқашпа өсегінен артықжарытып ол ештеңе айта алған жоқ.Кенет Гороховтың есіне базаға соңғы барғанда кетердеАмнундаққа тарту етпек болып алып келген су жаңа мылтықтүсті. Жолдастары оны ұмытып кетпеді ме екен? Ұмытса,бұл деген бақыт! Ол Горюнов төсегінің басында бөлшектеліпоралған қалпында жататын-ды, тапса да оны онкилондарнажағай мен жасын отын ататын сол деп білмейді. Оныңорнында бар-жоғын Гороховтың қазір тексеруі керек.Бақсының зікірі аяқталған соң өз өмірін қорғау үшін бұғанмылтық әбден қажет болуы мүмкін. Жалма-жан ол Ракуды құрбыларына қарай жіберіп, бұрышта жатқан көңілді әріқұрметті орын деген желеу айтып, аздан соң ол Горюновтыңтөсегіне ауысты. Қисайып жатып ақырын ғана ол төсеніштерімен шөптің арасына қолын сұғып буманы тапты. Ал онықалай ашып, әйелдердің көзіне түсірмей қайтып жинамақкерек? Бұлардың көзін немен алса екен? Әлде мұны да бірсиқыр деп түсіндіріп, бәрін көз алдында жасаса ма? Асылы,осы жөн болар – олар қағаз бен бөлшектен үрейлі таяқ өсіпшығатынын көрсін.Буманы суырып алып, әйелдермен қатарласпай төсектіңшетіне отырып, «кісіжегіштерден тартып алған мынашоқпардан нажағай мен жасын отын ататын таяқ жасаймын»деді. «Ой, керегі жоқ!» деп кейбір әйел баж ете қалды,көпшілік жағының жеңсігі жеңіп кетті. Астананың дүкеніндебуып байланған орауды шешіп, Горохов оның жібін бұрынмұндайды қолына ұстамақ тұрсын, көрмеген әйелдерге берді.Жіп қолдан-қолға жүгіріп түсер емес. Сосын ол онкилондарөмірі көрмеген орау қағаздың үлкен парағын жазып еді, олда қолдан-қолға көшіп, «жұқа сары былғары» бәрін таң-тамаша етті. Отқа тым жақын ұсталған бір парақ лап етеқалғанда терінің бұлай жанғанын көрмеген олар әрі таңданып,әрі шошып шар ете қалды. Жұрттың назары жайған қағазғаауып отырғанда Горохов шапшаң жинап, қосауыз мылтықтыәзір етіп, көздеп көрді де:– Міне, таяқ дайын болды! – деді.Жақын отырған әйелдер шалқая беріп, одан қазір жасыноты жарқ ете қалады екен деп шыңғырып қалды. Гороховоған күлді де түсіндіре бастады.– Қорықпаңдар, нажағай тек маған қастық ойлағандарғағана атылады, ал сендер ізгі жанды әйелсіңдер.Бұл көзбояушылықтың әсері күшті болды: әйелдердіңкейбірі «боз сиқыршыны» (Гороховты олар қара торы өңінеқарап өзгелерден айыру үшін осылай атайтын) бүгін қарусызқалдыру үшін зәрлі таяғын алып қойғанын білетін. Міне, көз алдында ол жай бір шоқпардан жаңа зәрлі таяқ жасап алақойды. Мұны ерлерге сөзсіз жеткізу керек.Жаңа мылтықтың жанында болған бір қорап патрондықажет кезінде оқтай қою үшін Горохов қалтасына салып алды.Мылтық тауып алып қобалжығаны сәл басылайын деді. Көңілкүйі де көтеріліп, мылтықты қолына алып:– Ал енді, әйелдер, өткен жолы бізде қонақтаболғандағыдай билеңдер. Сыйлыққа мынау былғары ментаспа жіпті беремін. Бақсы рухын шақырып болғанша билеңдер.Зәрлі таяғы бар сиқыршының айтқанын істеуге тура келді.Сонда да әйелдер биге құмар еді, әсіресе жылдай ұзақ поляртүндерінде көп билейтін, ал қазір де қыс емес пе, қар түстіде ерімей жатып алды. Жертөлеге кіре шешінбегендер ендішешінді. Ана жолғыдай лаулаған оттың айналасында бибасталды. Горохов Горюновтың төсегіне қисайып жатып,қорқорын сорып қойып билеген әйелдерден көз алар емес.Алайда бұл жолы әйелдер құлап жығылғанша билей алғанжоқ, бір жауынгер келіп зікір аяқталғанын, енді үйге қайтуғаболатынын хабарлады.– Раку осында менімен қалады... – деді Горохов. –Раку! Естіп тұрсың ба?– Амнундак, сен де соның үйіне келіп жатсын деген, –деді жауынгер.– Амнундаққа айт, мен өз тұрағымда ұйықтайын жәнеРаку менімен қалады! – деп кесіп айтты Горохов.– Амнундак айтты, – деп тағы міңгірледі жауынгер.– Мен онкилон емеспін және Амнундакқа бағыныштыемен, – деп оның сөзін Горохов тыйып тастады. Ол мағанбұйрық бере алмайды... Раку, бері кел.Киініп жатқан әйелдер бір-біріне таңырқай қарасып сыбыр-сыбыр етісті де, жауынгер аңырып тұрып қалды. Күні бүгінгедейін білдіртпей қастандық жасап, апат әкеліп жүрсе де, ақадамдар мұндай сөз айтпайтын, көсемнің көңілін табуғатырысатын. Ал қазір жалғыз қалып «боз сиқыршы» былай сес көрсетеді, өзге әйелдермен кетерін де, Гороховпен қаларында білмей Раку тұр.– Раку, саған айтып тұрмын, бері таман, маған кел! –деп айғайлап жіберді Горохов.Осынау әмірлі үн әсер етіп Раку оның жанына келді.– Міне, мында отыр, Раку! Бәрі кеткесін кешкі асымыздыішеміз.Балаларын алып әйелдер, бірінен соң бірі үйден шықты;жауынгер әрі-сәрі болып тұрды да, ақыры ол да кетті. Ракутізе бүгіп отырып күбір етті:– Амнундак енді қатты ашуланады. Осында қалғанымүшін мені жазалайтыны хақ.– Қорықпа, ол саған ештеңе істей алмайды. Көресің ғой!Ал енді шай қайнат.Гороховтың салқын сабырлылығы әсер етіп, келіншек үйшаруасына оралды. Олар алаңсыз ауқаттанып алып, жатқалыжатыр еді, есік ашып, қарулы төрт жауынгер кіріп келді.– Амнундак айтты: менің үйіме қонақ болғысы келмесе– сонда-ақ қала берсін, – деді олардың үлкені. – Алайдаол сен қорғансыз қалмас үшін бізді жіберді. Орын бар, осындаұйықтаймыз.«Данышпанның айласын-ай!» – деп ойлаған Горохов:– Амнундак өте жақсы ойлап тапқан! – деді дауысынкөтере. Онда екеуің анау араға жат, – деп Ординнің төсегіннұсқады, – ал екеуің мында жайғас, – деп өзінің бұрынғыорнын көрсетті. Өзге ақ адамдар оралғанша мен құрметтіорынға жатуға тиістімін.Үш жауынгер шешінбестен жатты да, біреуі от басындаотырды.– Өзге ақ адамдар сияқты білдіртпей тайып отырмасындеп сені аңдуға келді бұлар, – деп үрейлене сыбыр етеқалды Раку.– Олар бізді вампулардан, аю мен жер үсті жын-перісіненқорғауға келді, аңқауым! – деді Горохов байсалды ғана.Әрине, Амнундактың айла-шарғысын толық түсініп отыр. Ал түнде ол біраз сақтық жасады: бір бытыра, біржарқыншақ, екі оқпен оқталған мылтығын алып өзі іргегежатты, Пеструханы төсегінің аяқ жағына қойды. Ұйықтапжатқан иесіне иттің ешкімді маңайлатпайтынын Горохов жақсыбілетін.Түн тыныш өтті. От басындағы жауынгер ұйықтапжатқандардың бірімен алма-кезек ауыстырылып тұрды; олотты үстеп қойып, қолына найзасын ұстаған қалпы, бағанғаарқасын сүйеп қалғып отырды. Горохов қатты ұйықтады да,Раку әлсін-әлі аунақшып тынши алмады: ертең Амнундак неқылады деген ой оны қайта-қайта мазалай берді.Таң атқан сон жауынгерлер кетті де, оның орнына ізіншеАннуэн мен екі әйел келді. Горохов әлі ұйықтап жатқан. Ракусол замат төсектен тұрып әйелдердің жанына келіп, рухтардыңбақсыға не аян бергенін, Гороховтың қарсылығына, мұныңмойынсұнғанына көсем қалай қарағанын сұрастыра бастады.Алайда алдын ала нұсқау алған ба, әйелдер ашыла сөйлемей:– Рухтардың не аян бергенін біз білмейміз. Амнундакжауынгерлердің айтқанын тыңдады да, келісімін білдірді,түнде оны үйіңде өзін де есіттің, ал сен туралы ләм-мимдеген жоқ, – дей салды.Ракудың көңілі осымен орнығып еді, оянып оныңсұрастырғандарының нәтижесін білген Горохов оғанқанағаттанған жоқ. Оған ең керегі – түнде бақсының не депарбап кеткені. Күні бойы ол өз үйінде, аздап таза ауадаболды да, көсемнің жертөлесіне әлденеше барлауға барыпкелген Раку ештеңе өндіре алмады. Алғаш ол Амнундактыңәмірімен ұстап алып, әйелдер тыржалаңаш шешіндіріпсабайды ғой деп жүрексініп барған еді. Әдетте ұрысқаны,ақылға бақпағаны, жалқау болғаны үшін әйелдерді осылайжазалаушы еді. Алайда Амнундак оның келгенінкөрмегендей, көңіл де аудармады.Кешкісін Гороховқа Амнундактың өзі келіп, от басынажайғасты да, сөз бастады: – Сен менің қонағым болғың келмеді, міне, енді өзімкелдім... Сен ғой кеше ақ адамдар бүгін оралады дедің. Түнболды, бірақ олар әлі жоқ. Тағы не айтасың?– Көріп отырсың ғой, қар қалың, оппалап жүру қиын,оларда шаңғы және жоқ, содан кешігіп жатқан шығар. Түндене ертемен келіп қалуы керек.– Шаңғыны онкилондардан неғып алмаған олар? – депАмнундак аз-кем үнсіз қалды да, сөзін әрі қарай сабақтады.– Таңертеңге дейін тосайын. Егер келмесе іздеуге жауынгерлержіберемін, бір кәдікке ұшырады ма екен, біліп қайтсын.Ол әлі де аз-кем отырып, қар қалың түсіп, ерімей жатыпалғанына, қыстың табаны күректей бір ай бұрын түскенінеқапаланып, осыған онкилондар қатты алаң болып отырғанынайтты. Сосын тұрды да кетіп қалды. Оның ізіншежолдастарының күні бойы осы жертөледе болған әйелдеріде кетуге жнналды. Кетіп бара жатып олар Ракуге:– Раку, келіп сүт пен шелпек алып кет, – деді.Ыдысын алып солармен бірге кеткен Раку қайтып оралғанжоқ. Оның орнына қоналқаға тағы да төрт жауынгер келді.Горохов Ракуды көп күтті, ақыры жібермей қойған екен дептүйді ойын. Күні бойы ол өз жағдайын таразыға тартып,жападан-жалғыз Амнундакпен қарсыласа берудіңжақсылыққа апарып соқпайтынын, оның қатерге бас тігу екенінтүсінді, ерегестіре берсе, олар айламен де, күшпен демылтығын тартып алып бақсы не айтса, бұған соны істеуіайдан анық. Екі тәулік күтуге уәде еткен жолдастарын мұныңкуып жетуіне де болады. Уәделі мерзім ертең кешке ғанаөтеді. Осылай ол бүгін түн қашпаққа бел буды.

 

0
0
1102

АПАТ

 

Күн ұяға қонар алдында ала жаздай құз-қабырғалары ой
көзін шектеп тастаған жиһангездер ойпатта не болып жатқанын
көру үшін жотаның жарына шықты. Санников жерінің түстік
беткейі жаз дегеннің не екенін көрмегендей тұтас ақ қар
жамылып, етектен бес шақырымға дейін қалың мұз құрсанып
жатқан теңізге шымылдық боп түсіп тұр. Одан әрі айдынында
сеңдер мен тұтас мұзды алаңдар қалқыған кең шалқар су
түстік көкжиекке дейін көсіліп жатыр. Қайықпен өту үшін
бұл теңіз тым шалқар, оның үстіне байдаркаға бүкіл жүк пен
адамдар, иттер сыймайды. Күзгі аяздар теңізді қатырып,
шық айдынның тарылғанын күту керек, не мұз әрі қарай
түстікке созылып жатуы мүмкін деген үмітпен шығысқа тарту
керек, екінші жағынан Қазандық аралына жақын отырып,
оңтайлы сәті келгенде ауысып түсе қою қажет.
– Біз қазір кемесі апатқа ұшырап аралда қалғандар
сияқтымыз, – деді Ордин, – алдымыз – су, артымыз –
су алапат, ортасында – от, апат, ұмытпасам ертегілерде
осылай айтылмаушы ма еді.
– Әзір оты жоқ, ал апаты мен суынан аяқ алып жүрер
емеспіз ғой, – деп жауап берді Горюнов, – артыңызға
айналып бір қараңызшы.
Санников жері шынында да алып бір көл тәрізді екен.
Дүрбімен қарағанда бұрын ойпаттың орта бөлегінде бірнеше
жерден атқылап тұрған гейзер фонтандарын байқауға болатын.
Осының алдында ғана алаңқайлар мен ормандар қыс көрпесін
айқара жамылып жатқанды, ал енді қардың орнын су алып,
терістіктен есілген жылы жел аралдың жылытқышы қалпына
келгенін аңғартып тұр.
– Жердің ең сүбелісі құрып кетті! – деді Ордин. –
Лажсыздан бар жан-жануар терістік бөлегіне топырлайды,
ал о жақтың тең жартысы тұлдырсыз қу тақыр.
– Иә, онда, әсіресе, адамдарға тығыз болады, – деді
Ордин. – Зады, енді онкилондар қатерлі көршілерінің бірін
қалдырмай қырғанша тыным таппай, тағыларға соғыс
бастайды.
– Біздің нажағай мен жасынымыз ғой онда оларға
таптырмас көмек еді. Кетіп қалуымызға түрткі болғандарына
өкінеді ғой енді.
– Жоқ, Гороховта да мылтық қалды ғой.
– Е, енді есіме түсті ғой, жертөледе біз кетерде
Амнундакқа тарту етеміз деп жүрген артық мылтығымызды
ұмыт қалдырыппыз ғой. Онкилондардың көңілін табу үшін
Горохов олардың көсеміне сыйлаған да шығар оны.
Күн қанқызыл болып талаурап, қиыр теңіз үстіне төнген
тұманды өртеп көкжиекке барып сүңгіген соң ғана жиһангездер
текше тасқа қайтып келіп, от басында ұзақ отырды. Барлығы
да назалы: олар Санников жерін сүйіп кетіп еді, енді ақтық
түнді одан тыс өткізгелі отыр. Осынау жұмбақ жерді алғаш
жиек таулардан қалай көргенін, төменнен шыққан дауыстарды
естіп, не көрер екенбіз бұдан деп әркім өзінше бал ашқан
сәтін олар еріксіз еске алды. Ойлағанынан олар әлдеқайда
көп көрді, талай тылсымдарды ашты, жойылып кеткен
жануарлардың өз алдына бір тұтас әлемін тауып, поляр
мұздарының ортасындағы осынау тұйық ойпатқа ошарылған
алғашқы қауым адамдарын ұшыратты. Экспедицияның
нәтижесі керемет, күллі мүшелері дін аман, сап-сау, алайда
олар соңғы күндерінің оқиғаларына ғана емес, осы бір ғажайып
аралға, оның бейкүнә тұрғындарына бейуақытта төнген апатқа
қатты қиналады.
Түн әжептәуір жылы болды да, олар отынды аяп от
жақпады және телегей теңіз судан өтіп не онкилон келе
алмайтын, не азулы аң шыға алмайтын биік текше таста
өздерін аса қауіпсіз санады. Күндіздің өзінде бір нарта
буылып-түйіліп, терімен жауып тасталған-ды: себебі
экспедицняның күллі табиғи-тарихи, этнографиялық
коллекциясы, фотография мен күнделіктер сонда болатын.
Онша ауыр емес ол басқалардан әрегірек текше тас шетіне
қарай тұрған-ды. Үстіне жаңа ет жайылған соң соған ит тиіп
жүре ме деп, Костяков төсегін түнде соның жанына сап
жатқан. Жартылай ғана тиелген басқа нарта алаңға көлденең,
иттерге жақын қойылған да, қасына төсек-қаптарына кіріп,
қалғандары жайғасқан-ды.
Горюнов бүйірден біреудің жеңіл нұқығанынан оянып кетті.
Ол біреу әдейі оятқан шығар деп ойлап, көзін ашса, ешкім
жоқ, қайта қалғи бергенде оның құлағына алыстан талып бір
гүріл естілді.
«Ал енді жаңбыр дегеніңнін тіптен-ақ жөні жоқ, жалаңаш
тасқа шатырды қалай тігерсің!» деп ойлаған ол басын көтеріп,
жан-жағын шолды. Аспан ап-ашық, ай тас төбеге шығып ап,
ойпатты түгел жарқыратып тұр. Ол басын жерге бере беріп
өз астынан анық қатты гүрілді есітті.
«Жерасты апаты тоқтамағаны ма?» деп ойлады ол. «Күндіз
бәрі тып-тыныш сияқты еді, жер сілкіну ойпаң табаны төмен
түсіп, судың жарып шығуымен бітіп еді ғой. Әлде ол көңілашар
күйі ғана ма екен?»
Қатты дүмпу Горюновты жатқан орнынан бір көтеріп
тастап, ойын үзіп жіберді.
– Тағы да сілкінуге айналды ма? – деген Ординнің
ұйқылы-ояу даусы шықты.
Төсек-қабында отырып Горюнов көлге көз салып еді, –
беті бұрқан-талқан: жер асты дүмпуінен шайқалған су толқын
атып, бұрқ-сарқ қайнағандай аспанға атылып аунап түсіп әлек,
мың бұралған толқын жоны шағылып сусыған сынаптай
жылтырайды. Құз жағалай жарға соққан толқын үні мен
жоғарыдан құлаған қойтастар шолпылы астасып кеткен.
Бірінен соң бірі тағы да бірнеше тегеурінді дүмпу ұрып
өтті. Кенет Горюновтын құлағына тап іргесінен атылған мылтық
үніндей жарылған бірдеңе шалынды, қарап ол он екі мүшесінің
бірін қозғай алмай, зәресі ұшып тас болып қатты да қалды,
бірер қадам жерден қап-қара үңгір ашылып, текшенің
Костяков жатқан бөлегі сәл қисая берді де, үңірейіп тұрған
жерге күмп етті. Шошынған дауыс судың шолпылына, бір-
біріне соғылған қойтастардың гүрсіліне араласып, бұрқ еткен
шаң аспанға бір-ақ көтерілді. Осының бәрі-бәрі бірер секундта
ғана болды. Тек біраз уақыт қана құлаған көп жыныстан
шоршыған су толқынының шуы ғана шығып жатты.
Тұла бойы дірілдеп Горюнов қапшықтан әрең шықты.
Даусы мүлдем шықпай, қалтыраған бір үн көмейіне кептеліп
қалды. Екі-ақ қадам ана жерде опырылған ернеудің жаңа
сызығы жатыр, ал алаңның шығыс бөлегінің орнында қап-
қара шыңырау үңірейеді. Ол еңбектеп шыңыраудың шетіне
барып, төменге үңіліп еді – толқынданған судың ішінде
жардың құлаған бөлегі қарауытып, баспалдақты күртік үстінде
үп-үлкен жыра жатыр, шамасы, бір жағына таман ұшып түскен
қойтас орып кетсе керек.
– Тағы да не болып қалды? –деген Ординнің даусы
шықты. Қатып ұйықтап қалған оны жердің жарылғаны мен
құлаған гүрсілі ғана оятып, есін енді жиғызған еді.
– Же... жер... жа... рылды... Костяков... нарта... шыңырауға
құлап кетті!.. – дегенді төменге үңіліп жатып Горюнов әрең
айтты.
Осынау жаманат хабар Ординді аяғынан тік қойды.
– Ойбай-ау, іздеу керек қой, көмектесіп, шығарып алу
қажет! Қане, тезірек! – деп айғайлады ол қаптан шығып
жатып. – Әй, Никифоров тұр, бері кел! Байдарка қайда?
– Енді мүмкін емес! – деді Горюнов торыққан үнмен. –
Қайық түсіру қиын, құз құлап, күртікті алып кетті. Ал
Костяковты жаншып тастады.
– Тәйірі, оны қайдан білуші едіңіз?
– Алаң қисая бергенде ол жатқан төсек-қап пен нарта
шыңырауға алдымен сырғып, құлаған құз түп-түгел солардың
үстіне түсті.
Ордин де шыңырау шетіне келіп, төмен үңілді.
– Қап-қара су мен құлаған құздан өзге түк те көрінбейді.
Төсек-қап пен Костяков көбік сияқты судың бетіне шығар
еді, құлаған жыныс басып қалған ғой.
– Қандай сұмдық! – деп аһ ұрды Ордин . – Көз алдыңда
адам өліп барады, ал қол ұшын беруге ешбір ыңғайы жоқ!
Күртікке қарап еді, алдын ала әзірлік жасамай төмен
тусудің еш мүмкіндігі жоқ екен – оның жонында ені он бес,
тереңдігі он метрдей жыра жатыр.
– Арқан бойлап жардан суға тік түсуге болмай ма? – деп
ұсыныс жасады ол.
– Мықты арқан мұның жартысына ғана жетеді, ал мұның
биіктігі сексен метрден астам, – деді Горюнов.
– Және екеуміз білдей бір адамды соншама уақыт ұстап
тұра аламыз ба? – деді жақындап келген Никифоров.
– Костяков қана емес, экспедициямыздың күллі нәтижесі
қоса кетті ғой! – деп айғайлап жіберді Ордин.
– Иә, қоса құрыды! – деді үмітін үзген үнмен Горюнов.
– Тым құрыса құздың құлаған жеріне жарық түсірейік
те, ол көлеңкеден нашар көрінеді. Бәлкім, Костяковты бір
жаққа атып жіберіп, ол ессіз-түссіз жатқан шығар.
Никифоров отын арасынан бір құшақ майқараған алып
кеп, байдарканың ырғайының басына байлап тұтатты да,
шыңырауға түсіріп ерсілі-қарсылы бұлғады. Ордин мен
Горюнов жарық көздеріне түспес үшін шыңыраудын шетінде
жатып төмен қарады. Тамыздық тез тұтанып лаулай жанып,
опырылған жерді жарық қылды. Онда баспалдақ жасалған
күртік пен қасындағы жотаның арасынан тек толқынданған
лай су мен онан жоғары шашылып, бірінің үстіне бірі мінгескен
базальт қойтастар ғана көрінді. Не онда, не суда адам белгісі,
я нарталардың жүргені байқалмайды. Ырғай басына байланған
жіп күйіп, тамыздық бір қойтастарға түсіп біраз жанып, төңірегін
жақсырақ жарық етіп еді, онымен де ештеңе көрінген жоқ.
Жаңа жерасты дүмпуінен олар атып тұрды: көз алдарында
құздан бірнеше қойтас бөлініп, шыңырауға күрс етіп құлап
түсті.
– Нарталарды кейінірек ысырайық, – деп ұсьнды
Горюнов, – әйтпесе бұлар да алдыңғының кебін киіп жүрер.
Бағанадан бергі көрініске үнсіз куә болып отырған Аннуир
көмектесіп үш жігіт нарталарды сүйреп отырып, төсек-
орындарын құздан аулағырақ күртікке түсетін тұсқа қарай
апарып қойды. Күртік – сіреу мұзы мен құлама жар базальт
қабырғаны тіреп құлатпай, бұл тұс, әйтеуір, аман тұр. Алаңның
ірге жағы да, жоғары жардың етегі де қауіпсіз емес – олардан
бірнеше уақ тас та түскен.
Алыстағы бір гүрсіл ауаны жаңғырықтырып, барлығын
теріскейге жалт қаратты. Ойпаттың сонау терістік бөлегінде
жалаңдаған қызыл сәулемен жарқыраған түтін бе, бу ма –
бірдеңе аспанға шаншылып, жиі-жиі және күшті жарылыстар
естіліп, оны аңғар құздары әлсін-әлі жаңғырықтырып тұрды.
Әрбір жарылыс сайын аяқ астында текше жынысы солқ ете
қалады.
– Жанартау оянды! – деп қалды Ордин.
– Ал адамдар ше, бақытсыз адамдар селден жан сауғалап
сонда тығылған еді! Күні не болды бейбақтардың? – деп
Горюновтың даусы шыжалактай шырылдап шықты. – Бір
жолдасымыз осы арада қазір ғана опат болды, біреуі енді
онда өледі, ал бізде қолұшын берер түк дәрмен жоқ.
Аннуир Ординге жабысып ап-алыстан көз айырмайды,
көз жасы моншақтап, өксігін сыртқа шығармай, денесі қалш-
қалш етеді.
– Қайткенмен де бұл жердің күні бітті! – деп сұрана
қарады қасындағыларға Никифоров. – Ана жақта не сұмдық,
қараңдаршы: жер астынан от, түтін шығып жатыр.
Ал анау терістікте бір-бірімен ұласып, қара түтін мен ақ
бу бағандары самсап, аспанға атылып ойпат аңғарынан
әлдеқайда жоғары, Шамасы, үш мың метрдей биікке
көтеріліп, ана тұстан да, мына тұстан да шырқай ұшқан шоқ
тастар ракета құсап, ерсілі-қарсылы доға сызып жүр. Кейде
бірнеше дүркін жарылыспен жалғасқан бу бұлты
артиллериядан атылғандай бір жерден бұрқ ете қалып,
биіктеген сайын жайыла түседі. От бағандар бұлт арасында
тіпті жарқырай алаулап кетті – тегі, бір жерден қызған лава
жарып шықса керек. Бірте-бірте еңкейіп бара жатқан мұңлы
ай бұрынғысындай ойпатқа сәуле сеуіп, тыпырши толқын
тыным көрмеген көлдің суын күмістей жалтыратып тұр.
– Иә, Санников жерінің күні біткен шығар, – деп үн
қатты Ордин. – Өзіміз ашып едік, өзіміздің көз алдымызда
бұл құрып та бітті.
– Жарық түскен соң қарап көрелік, бірдеңе ғып қайық
түсіруге болар ма екен, өліп бара жатқан бейшараларға
қолұшын беретін, – деді Горюнов.
Ординге жабысып алған Аннуир және екеуі жанартау
атқылауының барысын бақылап, онымен опат болған жолдасы
жайындағы ойларын алмасып, таң атқанға дейінгі уақытты
төсек-қапта отырып өткізді. Никифоров біраз қарайлап
отырды да қайта ұйықтап қалды.
Әйтеуір, үрейлі түн де бітіп, шығыс шұғылаланып, бірте-
бірте жарық бола бастады. Аннуир от жағып, шай қайнатуға
кірісті. Ордин мен Горюновтың түнде алаңда не болғанын
анықтауына мүмкіндік туды. Алаңның шығыс бөлегі бүтіндей
жойылып кеткен, орнында тек үңірейіп үшкір басы төмен
қадалған сына сияқты жардың бір жұрнағы ғана тұр. Тегі,
бұл бұрын бір түскен сызат бойымен бөлініп, жер дүмпіген
кезде ыдырап, жартысы күртікке құлап, бір бөлегі суға күмп
етсе керек. Күртіктің даладай опырығында мұз қап-қара
шаңмен баттасып, тас сынықтары, топырақ үйінділерімен
көміліп қалған; төменде су бетінен құлаған жақпар тастар
бой көрсетеді. Түні бойы судың лайы тұнып, жоғарыдан
оның түбі көрініп жатыр, дүрбімен оны түгел сүзуге болады,
бірақ қап-қара үйіндіден басқа ештеңе көзге түскен жок.
Олар жолдасын да, экспедицияның бар жетістігін де осымен
жерледі.
Күртіктегі, шұңқырды қарап шығып, бұл арадан өту үшін
екі жақ қабақтағы құздан ойып баспалдақ жасау керек деген
шешімге келді.
– Түске шейін оны да жасаймыз! – деді Горюнов. –
Байдарканың екі бөлігін жіпке байлап жеке-жеке түсіреміз,
жоғарыға да солай шығамыз. Қане, ауқаттанып алайық та,
іске кірісейік!
Ойпаттың терістігінде су мен түтін бұлтына тасаланып
жанартау әлі атқылап жатыр, оның дүмпуі ауық-ауық солқ
ете қалған алаң жартасынан-ақ білінеді. Бу мен түтін
шымылдығы апат көрінісін көрермендерден көлегейлеп тұр.
Кенет сол шымылдықтың бер жағынан от жарқ етті де,
ілезде екі жаққа жайыла жөнелді. Дүрбімен жанып жатқан
орман екенін айқын көруге болғандай.
– Шамасы, онкилондар ісінен енді қайыр жоқ! – деді
Ордин. – Жанартаудың атқылауы ойпаттың терістік
пұшпағында емес, орта тұсында, яғни кеше біз жүзіп барып
қайтқан жұрт судан жан сауғалап тығылған шамада басталғаны
енді айқын. Мүмкін, ол терістік бөлікті түгел де қамтуы.
Екеуі де нартаға қайтып келді, шай әзір екен. Никифоров
алаңның батыс бұрышына байланған иттерге бір құшақ сүр
етті апара беріп тұрып қалды.
– Бері келіңдер! – деп айғай салды ол. – Іс оңды емес
мұнда.
Құманның төңірегіне жайғасып та үлгерген Горюнов, Ордин
және Аннуир атып тұрып, казактың қасына жетіп барды. Ол
түнде құлаған тұсқа кесе-көлденең, алаңды батыс шетіне
қарай бойлап кеткен, ені алақандай жарықтың ернеуінде тұр
екен. Нарталар мен адамдар осы жарықшақ пен алаңның
ішкі іргесінің арасында тұр, ал иттер арғы жақта.
– Кеше бұл жарықшақ жоқ еді, – деді Никифоров.
– Жағдай жаман! Екінші опырылым да дайын тұр, –
деді Горюнов.
– Мұның күрс құлауы үшін бір-ақ рет күшті жер дүмпуі
жетіп жатыр, – деп қостады Ордин. – Тегі, мұны күртік
тіреп тұр, әйтпесе түнде-ақ бізді ала құлайтын еді.
– Зайыры, қанша қимағанымызбен бұл арадан қашу керек
шығар, – деді Горюнов. – Әйтпесе біз де Костяковтың
қасынан барып бір-ақ шығатынымыз хақ.
– Онда заттарды жарықшақтың ар жағына тасиық.
Айтты-бітті, орындалды. Әупіріммен ертеңгі асқа да
отырды. Отырғаны не керек, үш қадам жерде қарайып жатқан
жарықшаққа қайта-қайта қарап, енді тура күртіктің үстіне
құлағалы тұрған күз қабағынан жаутаңдап көз ала алған жоқ.
Ас ішіп болып жедел жұмысқа кірісті: екеуі арқан алып
баспалдақпен жоғары шығып, екеуі төменде қалды; бір-бірлеп
нарталарды, байдарканы, заттарды шығарды, сосын иттерді
шешіп алып жоғарыға айдады, түнде құлаған тас тиіп өлген
біреуінен басқасының бәрі аман олардың.
Кесапат қырсықты алаңнан ақырғы болып кетіп бара
жатқан Горюнов шыңырау шетіне тағы да келіп төмен үңілді
де, күбірлеп шейіт болған жолдасына қоштасу сөзін айтты.

Күн ұяға қонар алдында ала жаздай құз-қабырғалары ойкөзін шектеп тастаған жиһангездер ойпатта не болып жатқанынкөру үшін жотаның жарына шықты. Санников жерінің түстікбеткейі жаз дегеннің не екенін көрмегендей тұтас ақ қаржамылып, етектен бес шақырымға дейін қалың мұз құрсаныпжатқан теңізге шымылдық боп түсіп тұр. Одан әрі айдынындасеңдер мен тұтас мұзды алаңдар қалқыған кең шалқар сутүстік көкжиекке дейін көсіліп жатыр. Қайықпен өту үшінбұл теңіз тым шалқар, оның үстіне байдаркаға бүкіл жүк пенадамдар, иттер сыймайды. Күзгі аяздар теңізді қатырып,шық айдынның тарылғанын күту керек, не мұз әрі қарайтүстікке созылып жатуы мүмкін деген үмітпен шығысқа тартукерек, екінші жағынан Қазандық аралына жақын отырып,оңтайлы сәті келгенде ауысып түсе қою қажет.– Біз қазір кемесі апатқа ұшырап аралда қалғандарсияқтымыз, – деді Ордин, – алдымыз – су, артымыз –су алапат, ортасында – от, апат, ұмытпасам ертегілердеосылай айтылмаушы ма еді.

– Әзір оты жоқ, ал апаты мен суынан аяқ алып жүреремеспіз ғой, – деп жауап берді Горюнов, – артыңызғаайналып бір қараңызшы.Санников жері шынында да алып бір көл тәрізді екен.Дүрбімен қарағанда бұрын ойпаттың орта бөлегінде бірнешежерден атқылап тұрған гейзер фонтандарын байқауға болатын.Осының алдында ғана алаңқайлар мен ормандар қыс көрпесінайқара жамылып жатқанды, ал енді қардың орнын су алып,терістіктен есілген жылы жел аралдың жылытқышы қалпынакелгенін аңғартып тұр.

– Жердің ең сүбелісі құрып кетті! – деді Ордин. –Лажсыздан бар жан-жануар терістік бөлегіне топырлайды,ал о жақтың тең жартысы тұлдырсыз қу тақыр.

– Иә, онда, әсіресе, адамдарға тығыз болады, – дедіОрдин.

– Зады, енді онкилондар қатерлі көршілерінің бірінқалдырмай қырғанша тыным таппай, тағыларға соғысбастайды.– Біздің нажағай мен жасынымыз ғой онда оларғатаптырмас көмек еді. Кетіп қалуымызға түрткі болғандарынаөкінеді ғой енді.

– Жоқ, Гороховта да мылтық қалды ғой.

– Е, енді есіме түсті ғой, жертөледе біз кетердеАмнундакқа тарту етеміз деп жүрген артық мылтығымыздыұмыт қалдырыппыз ғой. Онкилондардың көңілін табу үшінГорохов олардың көсеміне сыйлаған да шығар оны.Күн қанқызыл болып талаурап, қиыр теңіз үстіне төнгентұманды өртеп көкжиекке барып сүңгіген соң ғана жиһангездертекше тасқа қайтып келіп, от басында ұзақ отырды. Барлығыда назалы: олар Санников жерін сүйіп кетіп еді, енді ақтықтүнді одан тыс өткізгелі отыр. Осынау жұмбақ жерді алғашжиек таулардан қалай көргенін, төменнен шыққан дауыстардыестіп, не көрер екенбіз бұдан деп әркім өзінше бал ашқан сәтін олар еріксіз еске алды. Ойлағанынан олар әлдеқайдакөп көрді, талай тылсымдарды ашты, жойылып кеткенжануарлардың өз алдына бір тұтас әлемін тауып, полярмұздарының ортасындағы осынау тұйық ойпатқа ошарылғаналғашқы қауым адамдарын ұшыратты. Экспедицияныңнәтижесі керемет, күллі мүшелері дін аман, сап-сау, алайдаолар соңғы күндерінің оқиғаларына ғана емес, осы бір ғажайыпаралға, оның бейкүнә тұрғындарына бейуақытта төнген апатқақатты қиналады.Түн әжептәуір жылы болды да, олар отынды аяп отжақпады және телегей теңіз судан өтіп не онкилон келеалмайтын, не азулы аң шыға алмайтын биік текше тастаөздерін аса қауіпсіз санады. Күндіздің өзінде бір нартабуылып-түйіліп, терімен жауып тасталған-ды: себебіэкспедицняның күллі табиғи-тарихи, этнографиялықколлекциясы, фотография мен күнделіктер сонда болатын.Онша ауыр емес ол басқалардан әрегірек текше тас шетінеқарай тұрған-ды. Үстіне жаңа ет жайылған соң соған ит тиіпжүре ме деп, Костяков төсегін түнде соның жанына сапжатқан. Жартылай ғана тиелген басқа нарта алаңға көлденең,иттерге жақын қойылған да, қасына төсек-қаптарына кіріп,қалғандары жайғасқан-ды.Горюнов бүйірден біреудің жеңіл нұқығанынан оянып кетті.Ол біреу әдейі оятқан шығар деп ойлап, көзін ашса, ешкімжоқ, қайта қалғи бергенде оның құлағына алыстан талып біргүріл естілді.«Ал енді жаңбыр дегеніңнін тіптен-ақ жөні жоқ, жалаңаштасқа шатырды қалай тігерсің!» деп ойлаған ол басын көтеріп,жан-жағын шолды. Аспан ап-ашық, ай тас төбеге шығып ап,ойпатты түгел жарқыратып тұр. Ол басын жерге бере беріпөз астынан анық қатты гүрілді есітті.«Жерасты апаты тоқтамағаны ма?» деп ойлады ол. «Күндізбәрі тып-тыныш сияқты еді, жер сілкіну ойпаң табаны төмен түсіп, судың жарып шығуымен бітіп еді ғой. Әлде ол көңілашаркүйі ғана ма екен?»Қатты дүмпу Горюновты жатқан орнынан бір көтеріптастап, ойын үзіп жіберді.

– Тағы да сілкінуге айналды ма? – деген Ординніңұйқылы-ояу даусы шықты.Төсек-қабында отырып Горюнов көлге көз салып еді, –беті бұрқан-талқан: жер асты дүмпуінен шайқалған су толқынатып, бұрқ-сарқ қайнағандай аспанға атылып аунап түсіп әлек,мың бұралған толқын жоны шағылып сусыған сынаптайжылтырайды. Құз жағалай жарға соққан толқын үні менжоғарыдан құлаған қойтастар шолпылы астасып кеткен.Бірінен соң бірі тағы да бірнеше тегеурінді дүмпу ұрыпөтті. Кенет Горюновтын құлағына тап іргесінен атылған мылтықүніндей жарылған бірдеңе шалынды, қарап ол он екі мүшесініңбірін қозғай алмай, зәресі ұшып тас болып қатты да қалды,бірер қадам жерден қап-қара үңгір ашылып, текшеніңКостяков жатқан бөлегі сәл қисая берді де, үңірейіп тұрғанжерге күмп етті. Шошынған дауыс судың шолпылына, бір-біріне соғылған қойтастардың гүрсіліне араласып, бұрқ еткеншаң аспанға бір-ақ көтерілді. Осының бәрі-бәрі бірер секундтағана болды. Тек біраз уақыт қана құлаған көп жыныстаншоршыған су толқынының шуы ғана шығып жатты.Тұла бойы дірілдеп Горюнов қапшықтан әрең шықты.Даусы мүлдем шықпай, қалтыраған бір үн көмейіне кептеліпқалды. Екі-ақ қадам ана жерде опырылған ернеудің жаңасызығы жатыр, ал алаңның шығыс бөлегінің орнында қап-қара шыңырау үңірейеді. Ол еңбектеп шыңыраудың шетінебарып, төменге үңіліп еді – толқынданған судың ішіндежардың құлаған бөлегі қарауытып, баспалдақты күртік үстіндеүп-үлкен жыра жатыр, шамасы, бір жағына таман ұшып түскенқойтас орып кетсе керек.

– Тағы да не болып қалды? –деген Ординнің даусышықты. Қатып ұйықтап қалған оны жердің жарылғаны менқұлаған гүрсілі ғана оятып, есін енді жиғызған еді.

– Же... жер... жа... рылды... Костяков... нарта... шыңырауғақұлап кетті!.. – дегенді төменге үңіліп жатып Горюнов әреңайтты.Осынау жаманат хабар Ординді аяғынан тік қойды.– Ойбай-ау, іздеу керек қой, көмектесіп, шығарып алуқажет! Қане, тезірек! – деп айғайлады ол қаптан шығыпжатып.

– Әй, Никифоров тұр, бері кел! Байдарка қайда?

– Енді мүмкін емес! – деді Горюнов торыққан үнмен.

–Қайық түсіру қиын, құз құлап, күртікті алып кетті. АлКостяковты жаншып тастады.

– Тәйірі, оны қайдан білуші едіңіз?

– Алаң қисая бергенде ол жатқан төсек-қап пен нарташыңырауға алдымен сырғып, құлаған құз түп-түгел солардыңүстіне түсті.Ордин де шыңырау шетіне келіп, төмен үңілді.

– Қап-қара су мен құлаған құздан өзге түк те көрінбейді.Төсек-қап пен Костяков көбік сияқты судың бетіне шығареді, құлаған жыныс басып қалған ғой.

– Қандай сұмдық! – деп аһ ұрды Ордин .

– Көз алдыңдаадам өліп барады, ал қол ұшын беруге ешбір ыңғайы жоқ!Күртікке қарап еді, алдын ала әзірлік жасамай төментусудің еш мүмкіндігі жоқ екен – оның жонында ені он бес,тереңдігі он метрдей жыра жатыр.

– Арқан бойлап жардан суға тік түсуге болмай ма? – депұсыныс жасады ол.

– Мықты арқан мұның жартысына ғана жетеді, ал мұныңбиіктігі сексен метрден астам, – деді Горюнов.

– Және екеуміз білдей бір адамды соншама уақыт ұстаптұра аламыз ба? – деді жақындап келген Никифоров.

– Костяков қана емес, экспедициямыздың күллі нәтижесіқоса кетті ғой! – деп айғайлап жіберді Ордин.

– Иә, қоса құрыды! – деді үмітін үзген үнмен Горюнов.

– Тым құрыса құздың құлаған жеріне жарық түсірейікте, ол көлеңкеден нашар көрінеді. Бәлкім, Костяковты біржаққа атып жіберіп, ол ессіз-түссіз жатқан шығар. Никифоров отын арасынан бір құшақ майқараған алыпкеп, байдарканың ырғайының басына байлап тұтатты да,шыңырауға түсіріп ерсілі-қарсылы бұлғады. Ордин менГорюнов жарық көздеріне түспес үшін шыңыраудын шетіндежатып төмен қарады. Тамыздық тез тұтанып лаулай жанып,опырылған жерді жарық қылды. Онда баспалдақ жасалғанкүртік пен қасындағы жотаның арасынан тек толқынданғанлай су мен онан жоғары шашылып, бірінің үстіне бірі мінгескенбазальт қойтастар ғана көрінді. Не онда, не суда адам белгісі,я нарталардың жүргені байқалмайды. Ырғай басына байланғанжіп күйіп, тамыздық бір қойтастарға түсіп біраз жанып, төңірегінжақсырақ жарық етіп еді, онымен де ештеңе көрінген жоқ.Жаңа жерасты дүмпуінен олар атып тұрды: көз алдарындақұздан бірнеше қойтас бөлініп, шыңырауға күрс етіп құлаптүсті.

– Нарталарды кейінірек ысырайық, – деп ұсьндыГорюнов, – әйтпесе бұлар да алдыңғының кебін киіп жүрер.Бағанадан бергі көрініске үнсіз куә болып отырған Аннуиркөмектесіп үш жігіт нарталарды сүйреп отырып, төсек-орындарын құздан аулағырақ күртікке түсетін тұсқа қарайапарып қойды. Күртік – сіреу мұзы мен құлама жар базальтқабырғаны тіреп құлатпай, бұл тұс, әйтеуір, аман тұр. Алаңныңірге жағы да, жоғары жардың етегі де қауіпсіз емес – оларданбірнеше уақ тас та түскен.Алыстағы бір гүрсіл ауаны жаңғырықтырып, барлығынтеріскейге жалт қаратты. Ойпаттың сонау терістік бөлегіндежалаңдаған қызыл сәулемен жарқыраған түтін бе, бу ма –бірдеңе аспанға шаншылып, жиі-жиі және күшті жарылыстарестіліп, оны аңғар құздары әлсін-әлі жаңғырықтырып тұрды.Әрбір жарылыс сайын аяқ астында текше жынысы солқ етеқалады.

– Жанартау оянды! – деп қалды Ордин.

– Ал адамдар ше, бақытсыз адамдар селден жан сауғалапсонда тығылған еді! Күні не болды бейбақтардың? – деп Горюновтың даусы шыжалактай шырылдап шықты.

– Біржолдасымыз осы арада қазір ғана опат болды, біреуі ендіонда өледі, ал бізде қолұшын берер түк дәрмен жоқ.Аннуир Ординге жабысып ап-алыстан көз айырмайды,көз жасы моншақтап, өксігін сыртқа шығармай, денесі қалш-қалш етеді.

– Қайткенмен де бұл жердің күні бітті! – деп сұранақарады қасындағыларға Никифоров.

– Ана жақта не сұмдық,қараңдаршы: жер астынан от, түтін шығып жатыр.Ал анау терістікте бір-бірімен ұласып, қара түтін мен ақбу бағандары самсап, аспанға атылып ойпат аңғарынанәлдеқайда жоғары, Шамасы, үш мың метрдей биіккекөтеріліп, ана тұстан да, мына тұстан да шырқай ұшқан шоқтастар ракета құсап, ерсілі-қарсылы доға сызып жүр. Кейдебірнеше дүркін жарылыспен жалғасқан бу бұлтыартиллериядан атылғандай бір жерден бұрқ ете қалып,биіктеген сайын жайыла түседі. От бағандар бұлт арасындатіпті жарқырай алаулап кетті – тегі, бір жерден қызған лаважарып шықса керек. Бірте-бірте еңкейіп бара жатқан мұңлыай бұрынғысындай ойпатқа сәуле сеуіп, тыпырши толқынтыным көрмеген көлдің суын күмістей жалтыратып тұр.

– Иә, Санников жерінің күні біткен шығар, – деп үнқатты Ордин. – Өзіміз ашып едік, өзіміздің көз алдымыздабұл құрып та бітті.

– Жарық түскен соң қарап көрелік, бірдеңе ғып қайықтүсіруге болар ма екен, өліп бара жатқан бейшараларғақолұшын беретін, – деді Горюнов.Ординге жабысып алған Аннуир және екеуі жанартауатқылауының барысын бақылап, онымен опат болған жолдасыжайындағы ойларын алмасып, таң атқанға дейінгі уақыттытөсек-қапта отырып өткізді. Никифоров біраз қарайлапотырды да қайта ұйықтап қалды.Әйтеуір, үрейлі түн де бітіп, шығыс шұғылаланып, бірте-бірте жарық бола бастады. Аннуир от жағып, шай қайнатуға кірісті. Ордин мен Горюновтың түнде алаңда не болғанынанықтауына мүмкіндік туды. Алаңның шығыс бөлегі бүтіндейжойылып кеткен, орнында тек үңірейіп үшкір басы төменқадалған сына сияқты жардың бір жұрнағы ғана тұр. Тегі,бұл бұрын бір түскен сызат бойымен бөлініп, жер дүмпігенкезде ыдырап, жартысы күртікке құлап, бір бөлегі суға күмпетсе керек. Күртіктің даладай опырығында мұз қап-қарашаңмен баттасып, тас сынықтары, топырақ үйінділеріменкөміліп қалған; төменде су бетінен құлаған жақпар тастарбой көрсетеді. Түні бойы судың лайы тұнып, жоғарыданоның түбі көрініп жатыр, дүрбімен оны түгел сүзуге болады,бірақ қап-қара үйіндіден басқа ештеңе көзге түскен жок.Олар жолдасын да, экспедицияның бар жетістігін де осыменжерледі.Күртіктегі, шұңқырды қарап шығып, бұл арадан өту үшінекі жақ қабақтағы құздан ойып баспалдақ жасау керек дегеншешімге келді.

– Түске шейін оны да жасаймыз! – деді Горюнов.

–Байдарканың екі бөлігін жіпке байлап жеке-жеке түсіреміз,жоғарыға да солай шығамыз. Қане, ауқаттанып алайық та,іске кірісейік!Ойпаттың терістігінде су мен түтін бұлтына тасаланыпжанартау әлі атқылап жатыр, оның дүмпуі ауық-ауық солқете қалған алаң жартасынан-ақ білінеді. Бу мен түтіншымылдығы апат көрінісін көрермендерден көлегейлеп тұр.Кенет сол шымылдықтың бер жағынан от жарқ етті де,ілезде екі жаққа жайыла жөнелді. Дүрбімен жанып жатқанорман екенін айқын көруге болғандай.

– Шамасы, онкилондар ісінен енді қайыр жоқ! – дедіОрдин.

– Жанартаудың атқылауы ойпаттың терістікпұшпағында емес, орта тұсында, яғни кеше біз жүзіп барыпқайтқан жұрт судан жан сауғалап тығылған шамада басталғаныенді айқын. Мүмкін, ол терістік бөлікті түгел де қамтуы. Екеуі де нартаға қайтып келді, шай әзір екен. Никифоровалаңның батыс бұрышына байланған иттерге бір құшақ сүретті апара беріп тұрып қалды.

– Бері келіңдер! – деп айғай салды ол.

– Іс оңды емесмұнда.Құманның төңірегіне жайғасып та үлгерген Горюнов, Ординжәне Аннуир атып тұрып, казактың қасына жетіп барды. Олтүнде құлаған тұсқа кесе-көлденең, алаңды батыс шетінеқарай бойлап кеткен, ені алақандай жарықтың ернеуінде тұрекен. Нарталар мен адамдар осы жарықшақ пен алаңныңішкі іргесінің арасында тұр, ал иттер арғы жақта.

– Кеше бұл жарықшақ жоқ еді, – деді Никифоров.

– Жағдай жаман! Екінші опырылым да дайын тұр, –деді Горюнов.

– Мұның күрс құлауы үшін бір-ақ рет күшті жер дүмпуіжетіп жатыр, – деп қостады Ордин.

– Тегі, мұны күртіктіреп тұр, әйтпесе түнде-ақ бізді ала құлайтын еді.

– Зайыры, қанша қимағанымызбен бұл арадан қашу керекшығар, – деді Горюнов.

– Әйтпесе біз де Костяковтыңқасынан барып бір-ақ шығатынымыз хақ.

– Онда заттарды жарықшақтың ар жағына тасиық.Айтты-бітті, орындалды. Әупіріммен ертеңгі асқа даотырды. Отырғаны не керек, үш қадам жерде қарайып жатқанжарықшаққа қайта-қайта қарап, енді тура күртіктің үстінеқұлағалы тұрған күз қабағынан жаутаңдап көз ала алған жоқ.Ас ішіп болып жедел жұмысқа кірісті: екеуі арқан алыпбаспалдақпен жоғары шығып, екеуі төменде қалды; бір-бірлепнарталарды, байдарканы, заттарды шығарды, сосын иттердішешіп алып жоғарыға айдады, түнде құлаған тас тиіп өлгенбіреуінен басқасының бәрі аман олардың.Кесапат қырсықты алаңнан ақырғы болып кетіп баражатқан Горюнов шыңырау шетіне тағы да келіп төмен үңілдіде, күбірлеп шейіт болған жолдасына қоштасу сөзін айтты.

 

0
0
854