Қамқоршылық белгілеу туралы мәселеге

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес Қазақстан Республикасындағы азаматтық әрекет қабілеттілігі азамат он сегіз жасқа толғанда толық көлемде туындайды. Кейбір жағдайларда психикалық ерекшеліктері бар мүгедек баланың ата - аналары қамқоршылық мәселесін көтереді, өйткені баланың өзі өз мүдделерін білдіре алмайды, ал анасы енді заңды өкіл емес, сонымен қатар оның мүдделерін білдіре алмайды. Қамқоршылықты белгілеу қажеттілігі ересек адамның психикалық ауруы немесе деменциясы салдарынан адам өзінің іс-әрекетінің маңыздылығын түсіне алмайтын немесе басқара алмайтын жағдайларда пайда болуы мүмкін.

Бұл ретте куәландыру (қайта куәландыру) 03.03.2021 жылғы өзгерістерімен және толықтыруларымен Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 30 қаңтардағы №44 бұйрығымен бекітілген медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу қағидаларына 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізуге өтініш бойынша, куәландырылатын адамның, заңды өкілінің өтініш берген кезде (сәйкестендіру үшін) жеке басын куәландыратын құжатты ұсына отырып қоса жүргізіледі.

ҚР Азаматтық кодексінің 26-бабына сәйкес психикалық ауруы немесе ақыл-есiнiң кемдiгi салдарынан өз әрекеттерiнiң мәнiн түсiне алмайтын немесе не iстегенiн бiлмейтiн азаматты сот әрекет қабiлеттiлiгi жоқ деп тануы мүмкiн.

ҚР Азаматтық - процестік кодексінің 525-бабының 2-тармағына сәйкес психикалық ауру немесе психиканың бұзылуы, ақылының кемістігі немесе психикасының өзге де сырқатты хал-жайы салдарынан азаматты әрекетке қабілетсіз деп тану туралы іс сотта онымен бірге тұратынына қарамастан отбасы мүшелерінің, жақын туыстарының, прокурордың, қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның, психиатриялық (психоневрологиялық) емдеу мекемесінің арызы бойынша қозғалуы мүмкін.

Азаматты әрекетке қабілетсіз деп тану туралы арыз оның тұрғылықты жері бойынша, ал егер адам психиатриялық (психоневрологиялық) емдеу мекемесіне орналастырылса, онда осы мекеменің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі. Арызда адамның психикалық ауруы немесе психикасының бұзылуы, ақылының кемістігі немесе психикасының өзге де сырқатты жай-күйі бар екенін куәландыратын мән-жайлар жазылуға тиіс, соның салдарынан адам өз әрекеттерінің нақты сипаты мен мәнін түсіне алмайды немесе оларды басқара алмайды.

Істі сот талқылауына дайындау кезінде судья азаматтың психикалық жағдайын анықтау үшін сот-психиатриялық сараптама тағайындайды. Азамат сараптамадан өтуден жалтарған кезде сот психиатрдың қатысуымен сот отырысында оны сот-психиатриялық сараптамаға мәжбүрлеп жіберу туралы ұйғарым шығара алады.

Азаматты әрекетке қабілетсіз деп таныған сот шешімі қорғаншы және қамқоршы органның әрекетке қабілетсіз адамға қорғаншы тағайындауы үшін негіз болып табылады. Әрекетке қабілетсіз адамдардың атынан мәмілелерді қорғаншылар жасайды, олар тек кәмелетке толған әрекетке қабілетті адамдар ғана бола алады. Қамқоршыларды тағайындау тәртібі, олардың функциялары, құқықтары мен міндеттері отбасы заңдарымен белгіленеді. Қамқоршы өз мәртебесін жергілікті атқарушы органның (әкімдіктің) шешімі бойынша алады, соның негізінде оған қамқоршы куәлігі беріледі.

Қамқоршы мәртебесін алғаннан кейін ғана қабілетсіз деп танылған адамның мүдделерін білдіруге болады.

Мүгедектерді және еңбекке қабілеттілігінен айырылған адамдарды қайта куәландыру мүгедектікті белгілеу мерзімі аяқталғаннан кейін бір ай ішінде жүргізілетіндігіне байланысты адамды әрекетке қабілетсіз деп тану және қорғаншылықты белгілеу рәсімін бастау үшін алдын ала сотқа жүгіну қажет.

***

Согласно действующему законодательству гражданская дееспособность в Республике Казахстан возникает в полном объеме по достижении гражданином восемнадцатилетнего возраста. В отдельных случаях, перед родителями ребенка - инвалида с ментальными особенностями встает вопрос об установлении опеки, так как сам ребенок представлять свои интересы не может, а мама –уже не законный представитель и также не может представлять его интересы. Необходимость установления опеки может возникнуть и в случаях когда вследствие психического заболевания или слабоумия в зрелом возрасте человек не может понимать значения своих действий или руководить ими.

При этом освидетельствование (переосвидетельствование) проводится по заявлению на проведение медико-социальной экспертизы по форме согласно приложению 1 к Правилам проведения медико-социальной экспертизы, утвержденные Приказом Министра здравоохранения и социального развития РК №44 от 30 января 2015 года с изменениями и дополнениями от 03.03.2021 года с представлением документа, удостоверяющего личность освидетельствуемого лица, законного представителя при подаче им заявления (для идентификации) .

В соответствии со статьей 26 Гражданского кодекса РК гражданин, который вследствие психического заболевания или слабоумия не может понимать значения своих действий или руководить ими может быть признан судом недееспособным.

В соответствии с п. 2 ст.525 Гражданско- процессуального кодекса РК дело о признании гражданина недееспособным вследствие психического заболевания или психического расстройства, слабоумия или иного болезненного состояния психики может быть возбуждено в суде по заявлению членов семьи, близких родственников независимо от совместного с ним проживания, прокурора, органа, осуществляющего функции по опеке или попечительству, психиатрического (психоневрологического) лечебного учреждения

Заявление о признании гражданина недееспособным подается в суд по его месту жительства, а если лицо помещено в психиатрическое (психоневрологическое) лечебное учреждение, то по месту нахождения этого учреждения. В заявлении должны быть изложены обстоятельства, свидетельствующие о наличии у лица психического заболевания или психического расстройства, слабоумия или иного болезненного состояния психики, вследствие чего лицо не может понимать фактический характер и значение своих действий или руководить ими.

При подготовке дела к судебному разбирательству судья назначает судебно-психиатрическую экспертизудля определения психического состояния гражданина. При уклонении гражданина от прохождения экспертизы, суд в судебном заседании с участием психиатра может вынести определение о его принудительной направлении на судебно-психиатрическую экспертизу.

Решение суда, которым гражданин признан недееспособным, является основанием для назначения органом опеки и попечительства недееспособному опекуна. От имени недееспособных лиц сделки совершают опекуны, ими могут быть только совершеннолетние дееспособные лица. Порядок назначения опекунов, их функции, права и обязанности определяются семейным законодательством. Опекун получает свой статус по решению местного исполнительного органа (акимата), на основании которого ему выдается удостоверение опекуна.

Только после получения статуса опекуна можно будет представлять интересы лица признанного недееспособным.

В связи с тем что переосвидетельствование инвалидов и лиц с утратой трудоспособности проводится в течение месяца по истечении срока установления инвалидности необходимо заранее обратиться в суд для начала процедуры признания лица недееспособным и установления опеки.