Muxit Bayazitov

Ол жылдарда жақсы кітапты қолға түсіру, оны оқып шығу өзін сәл-пәл сауатты санайтын кез келген кеңес адамының ізгі мұраты саналатын. Солардың көпшілігі кітаптан ақша аямайтын, сатып алатын. Қай үйге барсаңда, кітап сөресі бос болмайтын. Ол кезде Әзілхан Нұршайықовтың шығармалары қолдан қолға тимейтін. Ал мен жұмыс істейтін Баянауыл аудандық «Жеңіс» ( қазіргі«Баянтау») газетіндегі сақа журналистер Әзілхан Нұршайықовтың облыстық «Қызыл ту» газетінде редактор болғанын, одан кейінгі жерде «Социалистік Қазақстанның» осы облыстағы меншікті тілшісі болғанын жырдай ғып айтатын. Оның жазушылық жолының алтын баспалдағы журналистикадан басталғанын естіп білу менің оған деген құштарлығымды арттыра түсті. Бірде кітап дүкеніне кірсем, Әзілхан Нұршайықовтың«Қазақстан» баспасынан жаңада ғана жарық көрген…

Күні кеше біздің Ақсу қаласында тағы да жантүршігерлік оқиға ашық күнде жай түскендей етті. Ауылдан қалаға оқуға келген қыз жаза басып, екіқабат болып қалған. Сөйтіп, 9 ай көтерген нәрестесін қоқыс жәшігіне лақтырып жіберген. «Сәбидің өлі денесін жаяу жүргіншілер тауып алыпты. Полиция жас босанып, қолын қанға малған әйелді тауып алыпты. Нәресте өмірге сау келген, салмағы 3 келі 450 грамм, бойы - 51 см.» дейді ресми хабарларда. Тағы бір хабар - Қарағанды облыстық балалар клиникалық ауруханасына ауыр соққыдан денесі көгерген 4 айлық нәресте жеткізіліпті. Соңғы жылдары елімізде осындай қатыгездік оқиға жиі кездесетін болды. Не айтуға болады? Іштен шыққан нәрестені тірідей (?) лақтырып жіберу үшін қара таудай ерік-жігер, қара таудай қаныпезерлік керек емес пе?! Шырылдап жылап қоймаған нәресте…

ХикаятБәкен қариямен ана бір жылдарда танысқан едім. Ентіге басып, купеге енген қарттың кеудесіндегі орден, медальдары сыңғыр-сыңғыр етіп, өзіне назар аудартты.- Балалардың көліктері босамай, әйтеуір үлгердім-ау, тәуба,-деді қарт ентігін басып отырғаннан кейін. – Таңның атысы, күннің батысы тірліктері бір бітпейді. Әңгімесінен, жүріс-тұрысынан қазақы қалып аңғарылады, ешкімді жатсынбай «балам, қалқам, шырағым» деп отырған қария ширақ қимылмен сөмкесін ашып, үстелге дәм қоя бастады. «Келіңдер, шәй-пәй ішіп алайық» деп, шайға шақырды. Поезд әйнегінен сыртқа көз тастап қойып, әңгімелесіп отырмыз. Қария Ақтөбе жақтан, Шалқар станциясынан екен. Павлодарда тұрмыс құрған қызының үйіне барып, он шақты күн жатыпты. «Соғыс... соғысқа қатысқан екенсіз. Жол қысқарсын, есіңізде қалған қызықты оқиғалар…

Өмірден ертерек кеткен әкем Молдайыптың рухынаБиыл көктем Көкше өзені тағы арнасынан аса жаздап, қатты тасыды. Әйтсе де маңдайдан сүйген күн нұры мен алтынкүрек құшағына алар осы бір шақ Сұрша кемпірге сонау қыр астында қалған көгілдір көктемді есіне салатын.Қатал тағдыр – асау су өткен бермес,Ардағым, қалдың мәңгі болып елес.Ай түбіне лақтырған ақсүйегім,Көз алдымнан Ай бейнең кетер емес,-деп алып, «о-оһ» деп ауыр күрсінер еді. Күрсінер еді де, нақты сөзі жоқ, тіпті әні де күңгірттеу, әлде зар, әлде жоқтау, әлде сартап сағыныш... кім біліпті, әйтеуір тыңдаған жанның бойын шымырлатар әлдебір әуенді ыңылдап, үнсіз мүлгитін.Кезінде «Сұрша қыз», қазір «Сұрша апа» атанған, жасы сексеннің бел ортасына шыққан ұзын бойлы, ақ сұр кейуананың биік қабағы мен қыр мұрыны, бет пішіні, бой-басы құйылға…

Әдеби дүние, әдеби кітап замана ызғарымен бетпе-бет келіп, жалғыз қалды. Кітап идеологиясы нөлге айналды. Есесіне тіс жуатын паста, сабын, иіссу, кір жуатын ұнтақ тіпті еден жуып, қоқыс жинайтын шет елдік дүниені әр телеарнадан 10-15 минут сайын жарнамалайды.Сананы оятып, ой салатын жап-жақсы хабарды көріп, тұщынып отырғанда жалт етіп гигиеналық заттар, дәрі-дәрмектер экранға шыға келеді. Қазақша мәтіні орыс тілінің екпінімен зуылдап айтылады. Қай каналда да осы. Кітап ше? Көркем әдеби, тарихи кітаптар қайда? Оқырман қайда?Оқырман қайрылмай барады. Өткен қыста Әнес Сарай, Қойшығара Салғара, Несіпбек Айтұлы, Төлен Әбдік облыс орталығына келді. Сұхбаттасып отырып: «Бұрын жазушылар ауыл-елді, оқу орындарын аралап, кездесу өткізетін. Кітаптарын ел-жұрт (кеңестік кезең идеологиясы, орыс тілі с…

Мәңгілікке... -Мен Достықтың мекенжайын сұрап алып, іздеп бардым. - Не деді? - Қуанып қалды. Жалғызсырап жүр екен. Әңгімелестік, сырластық. Көңілім арайланды. Достығымыз өле-өлгенше болсын деп серттестік. - Сосын? - Сосын Бәсекелестің есігін қақтым. - Қалай қарсы алды? - Күлді. Өтірік. Төрін ұсынды. Шықтым. Бәрін алдыма жайып салды. Үйінің асты-үстін, бар байлығын, ақша толы сандығын көрсетті. Таң қалдым. Бірақ үйінен бір кітап таппадым. Күйіндім. Есігін тарс жаптым. Маған бәсекелес болуға жарамайды екен. - Сосын? - Сосын Қызғаныштың ауылына жол тарттым. Қызғаныштың ауылы қып-қызыл болып булығып тұр екен. Мені көріп селт етіп, көздерін ашты бәрі. Сөйлеспеді. Ауылды аралап шығам дегенше, айнала ор қазып тастапты. Бір-ақ секіріп өттім. Олар мені Бақыттың ауылына дейін қуып келді. - Ойпырмай…

Ұлыс күні қарсаңында елдің салты мен дәстүріне тән игі істерді жүзеге асыру о бастағы әдетіміз еді. Оқып, білуімізше бұл кезең, яғни, күн мен түн теңеліп, тіршілік атаулы түрлене бастаған қасиетті шақ - бұлақ көзін ашу, көше, ауланы, үйді тазалау, тал егу, араздасқан адамдардың татуласуы, жетім мен жесірге қолұшын беру сынды елдік игіліктерден, ақ тілектерден бастау алуы тиіс еді. Ал, қазір басқаша. Наурыз десе, киіз үй құрып, көже ішіп, бауырсақ жейтін, сосын, балабақшадан бастап, әр сынып, әр мектеп, ауыл, аудан, қалаларда жаппай баланы бесікке салу, тұсау кесу, келіннің беташарын жасау секілді дәстүрлерді көрсету ісі үйреншікті ғадетке айналды. Айналғанда да, соның бәрі «асқа у қосып бергендей», өтірік, жасанды қалпында жүзеге асырылып келеді. Ол бір, екінші мәселе – балабақшалардан ба…

Олар да қалам тартқан еді... «Қызыл ту» («Сарыарқа самалы»)... Бұл газет менің балғын шағымды есіме салады. Ол кезде Облыстық «Қызыл ту» газеті деп аталатын. Қиыр жайлап шет қонған шопандар ауылына газетті хат тасушы айына бір рет әкелетін. Хат тани бастаған шағым, газетті қызыға ақтарып, кейбір мақалаларды шұқшия оқып отырғанда, үйге көрші ақсақалдың енгенін аңғармай қалсам керек. Ол жаныма келіп: -Өөй, сәлем қайда?- деп ақырып қалғанда барып: - Ата, кешіріңіз, газет оқып отырып сізді байқамай...- деп міңгірлей беріппін. Ақсақал болса: - Бұл газет оқып отырад... Мені аңдамай қалай?.. - деп ренішті үнмен: -Сен газеттің жазатыны шестай өтірік екенін білесің бе?- деп ақырды. Мен атаға қатты ренжідім. Әсіресе газет өтірік жазады дегеніне. Әкеме: -Анада«Қызыл ту» газеті өзіңізбен бірге істейт…

-Домбыра үйренемін Маған тіпті түк емес күй дегенің,- Деп ағаға Әжемді сүйреледім. Тек, әттеген, Күй тілін қойдым ұқпай. Тыңқылдатып тартқаным Күй боп шықпай, Екі ай өтті ештеңе қойдым ұқпай, Шағым еді қиналып мазам кеткен. -Қош, аға,-демек болып Балтабайға Тағат таппай отырдым жалғыз тосып. Тек кенеттен Күй күмбірлей жөнелді. Кеттім шошып. Күй сөйлеп тұр, Адамша тіл қатып тұр, Жан дүниеме тұрғандай төгіліп нұр. Күмбірлей төгілген күй кірді есіктен, Мұғалімім Балтабай аға менің: -Жаңа ғана күй дейді сен естіген Құрманғазы күйі еді Күйдің аты «Не кричи, не шуми» Деді дағы сынайын қарымыңды, Сен қайталап сол күйді берші қағып. «Не кричи, не шуми», «Не кричи» , «не шуми». Ызың қағып құлақта қалған тұнып, Бірте-бірте он саусақ еркін жүзді. Домбыра айдын төсінде сеңді бұзып, Өз-өзіме ырза боп…

Алланың ақ жолынан адастырып, Адамзат санасына салған бүлік. Жаһанға Кеңес атты келген заман Діңдарлардың ауызына салып құлып Ислам діні діңгегін алмақ жұлып. Болғанда діндарлар аз қырылды ма ? Күңіренді ел, Күйзелді ел, еңіреді, Әділетсіздік жегі құрттай кеміреді. Айырылған дін пірадарлар абыздардан Еңсесі езілмейтін темір ме еді? Әйтсе де шыдап берді сабыр сақтап, Ал Кеңес діндарларды жатты даттап. Абайсыз атын айтқан айыпталып, О дүние босағасынан жатты аттап. Әйтсе де дінге сенім берік еді, «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деуменен Жер ана қойынына еніп еді. Сақтағандар Алланы жүрегінде Дін қайта оралар деп сеніп еді. Ақылға қашандағы сенім серік Жан екен дейтіндердің діні берік, Сауатсыз болуы да ғажап емес, Әйтсе де бас тартпады діннен жеріп. Негізін сол сенімнің қалап Алла, Дамытқ…