Muxit Bayazitov

Ертеде өмірі өкінішпен, өксікпен өтіп жатқан Айдарбек атты кедей болыпты. Кедей болғанда да байғұстың өмір бойы табағы майланбаған. Тақымы атқа тимей, нағыз сіңірі шыққан кедей болса керек. Жан дегенде жалғыз жары Қатшадан басқа оның қараша үйіне кіріп-шығып, сырласып мұңдасатын да ешкімі болмаған екен. Қыстың ұзақ, жаздың қысқа түндерінде: «Құдай бізді өмірден баз кешіп, ұрпақсыз өтуге жазған ғой, әйтпесе...» – деп ол жары Қатшаға мұң шағатын. Мұндайда Қатша: «Олай демеңіз, отағасы, Құдай жазса, біздің отбасымызда да қуанышты күндер болар. Біз де ел қатарлы сәби сүйіп, шаттыққа бөленерміз», –дейтін. Тек сол бақыт, шіркін, жыл өткен сайын бұлардан жырақтап бара жатқандай көрінетін. Бір күні ол қолына қармағын, садағын алып, өзін сандаған жылдар бойы асырап келе жатқан Ақкөлге қарай аяңдап…

Бірер сөз Көзінің тірісінде - ақ аты алты алашқа аңыз болып тараған Сарыарқаның саңлақ ақыны, тарихшысы, ойшылы Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармалары сонау тоқырау жылдарының өзінде әр жылдарда там - тұмдап болсын «Үш ғасыр жырлайды», «Бес ғасыр жырлайды» жарық көрсе, оның елден ерек дара қасиеті, әулиелігін кеңінен толғаған кесек дүние түгіл ауызекі айтылатын аңыз әңгімелердің арқауына айналудан қалып, ұмтылып бара жатқандай еді. Оған 1952 - жылы Мәшекеңнің бейіті құлатылып, сол кездегі партиялық идеологияның ақынның аруағын қорлап, былайғы жұрттың үрейін ұшыруға негізделген солақай саясаттың салқыны ерекше әсер еткені сөзсіз. Бір ғажабы идеологтар қаншама тырысып, талаптанса да Мәшекеңді халық санасынан жоя алмады. Оның рухы жылдар өткен сайын асқақтап, аспандай берді. Тек «Өмір бар жерде…

Мәшһүр Жүсіп Көпеев атындағы кеңшар жиырмасыншы ғасырдың екінші жарты жылдығында еңсе көтеріп, іргелі ел қатарына қосылған. 1961 -жылы сол кездегі «Шадыра» совхозынан бөлініп, жеке совхоз болып шаңырақ көтерген. Ол кезде бұл елді мекен «Жаңажол» совхозы аталатын. Аудандағы орта шаруашылықтардың бірі еді. Өткен отыз екі, отыз үш жылда сол қалпынан бір танған емес. Рас, сонау бір жылдарда Мұрат Дүйсенбайұлы Рахметов директор болған тұста әр сала бойынша арты аудан, алды облыс көлемінде жеңімпаз деп танылып, ауыспалы Қызыл туларды жеңіп алған тұстары да болған. Тек мұндай жұлдызды сәттері ұзаққа бармаған. Шаруашылықтың ірге тасы берік болғанымен, шаруасы шалқыған ел еді деп айта қою қиын. Бір сөзбен, оза шауып бәйге алмаса да ұлан бәйгеде шаңға көміліп, тіпті артта қалған жайы және жоқ еді.…

Дүрліктіріп қаланы, Дүрліктіріп даланы. Аттандаған қажы үні Құлағыңды жарады. Қазақстан былай қап Қажымыз, а, Құдайлап, Америкаға айбынын Танытқаны шын айғақ. Сынаққа құмар пенделер, Қажыдан үркіп сенделер... Төсектерін ұлғайтты, Тоқал құмар өңгелер. Сан теректің басында, Ізі қалды расында Бірде ұқсап құйынға, Бірде ұқсап жасынға. Хақ мұсылман Алланың Көрген басқа салғанын. Қажы болсам дегенді Қажыға алып барғанын. Біледі жұрт біледі, Дархан неткен жүрегі. Десе бірі, кейбірі Ішегі қатып күледі. Не десе жұрт о, десін, Елемесін Елесін. Амантай қажы дер едім, Мен білетін Ұлы есім. Сол қажымыз тағы да, Президенттің тағына. Өтініш алып беттеді, Сүйенген тіл мен жағына. Тілші үні жарып ауаны, Сол сәтте – ақ хабар тарады. Дауаламай тауаны, Сынаққа түспей қажының, Жалтырады табаны... Не десеңдер…

Шіліңгір мынау шілдеде,

Жаныңды аяз қарыды.

Қапияда бір демде,

Жалп етіп сөнді жарығы.

Балта ағам мен жеңгемнің,

(Көңілім жылап көз құрғақ).

Тәңірге шексіз сенгенмін,

Санамды жатты жұлқылап.

Қасірет үні тынымсыз.

Кеудеде жүрек бұлқынад.

Қылатын қайрат кімде бар.

Алладан пәрмен жеткенде.

Бір көруге болып зар,

Қыламыз дұға өткенге.

Алладан, аға тілейік,

Берсін деп иман мүскінге.

Жеткізе гөр деп жетімін,

Мүсірке деп жесірін.

Жеңілдет деп жүрек жарасын,

Азайта гөр деп наласын.

Таңда маһшар күнінде,

Кездестір ата анасын.

Дұғаның мынау үстінде.

Сүлеймен Баязитов.

Мәшһүр Жүсіпті ауыз әдебиет үлгілерін жинаушы ғалым ретінде танып-біле бастаған шақта оның осы саладағы еңбегі том-том болып жарық көрді. Алғашқысында кейбіреулерге асыра айтылған сөз ретінде көрінген де болар. Енді, міне, сол күңгірт күмән сейіліп, Мәшһүр жинаған ауыз әдебиеті (Мұнан әрі жазбалары) үлгілерімен қалағанымызша сусындауға мүмкіндік алдық. Оған басты себеп Мәшекеңнің «ЭКО» ЖШС баспасынынан 2013 жылы 20 томдығының жарық көруі. Осы томдықтардың 9-томы 14 беттен 160 бетке дейін қазақтың ұлы ханы Абылайға арналған. Басқа томдарында да Абылай туралы жазғандары кездесіп отырады. Сол мұраның «Абылайдың тұтқын болуы» атты әңгімелеріне тоқталмақпыз. Аталған әңгіме 10 нұсқадан тұратыны көрсетілген (А.Қ.Жүсіпова). Соның біз айтып отырған жинақта 5 (бірінші нұсқасы ақынның 2001 жылы жары…

(әңгіме) Үлкендігі кішігірім тайшадай қара төбет құдайдың құба жонында салдыртып келе жатыр. Қайдан шықты, қайда барады оны иттің өзі білмесе білетін жан жоқ екендігі талассыз. Ара-тұра тоқтай қалып танауын көкке көтеріп кең тыныс алады. Сонан соң сапарын онан әрі жалғайды. Күн көкжиекке жақындап барады. Асығу керек, әйтпесе түнде түртінектеп жүріп.. Оны қайдан таппақ. Ит санасында найзағадай жарқ еткен осы оймен қанаттас шегі шұрылдап ас қазаны сағзи жөнелген иесі қайтыс болғаннан кейін мергеннен кетіп қалғаны содан бері оған арнайы сорпа-суан әзірлеген құдайдың құлы болмағаны иттің есіне түскен. Өлмегенге өлі балық дегендей өзі тентіреп барған. Ауылдардағы үйшікте тұратын иттердің тамағына тартып ішіп өзек жалғаумен жүр еді. Сонысында бұл жұрт көп көргендей ме әйелдер жағы қарғап-сілеп,…

(әңгіме) -Саған осы атты лайық көрдік, Жолдыбай. Өзгелерден бойың да, жасың да кіші екен. Алас ұрып тұрған асау атқа ие бола алмассың. Жолдыбай бригадир меңзеген атқа жүген сала тұрып, аттың бір көзінің жоқ екеніне, қабырғалары арса-арса, мейлінше жүдеулігіне, ең бастысы, арқасындағы ошақтай жауырынынан тамшылап ағып тұрған қанды іріңге назар аударған. Өздеріне тиісті аттарын жүгендеп алып, көңілдері тау бұлағындай тасқындап тұрған балалардың бірі. -Опыр-ай, мына Жолдыбайдың асығы алшысынан түсуін қара, соқыр десең соқыр, жауыр десең жауыр. Мына атқа мінгенде, біздің Жолдыбай әлгі кім еді, диірменмен соғысатын? -Е-е, ол жазушы Сервантестің Дон Кихоты ғой. Санчодан аумай қалатын болды тегі,- деп тұрғандарды қыран күлкіге бөлеген. Жолдыбай ел қатарлы атын ерттемек болғанда, қуырдақтың көкес…

Елшілік – Боранбай, бүгін түнде аттанасың, Бұл сапар саған да– сын, маған да– сын. Қоңтайшысына жоңғардың қолға түскен, Қолбасшының хатын апарасың. Елшісің біздің жұрттан соны ұмытпа, Қоңтайшыдан жауап ап қайт жуықта. Осылай деп ойланып тұрды-дағы: – Жалпақтама жауларға, жүз жылытпа. Ал мына хат– оларға менің шартым, Жауыз жоңғар, –деді де, – қыссын артын. Бұлтақтаса, інісінің басын алам, Елшіліктің сақтамай дәстүр-салтын. Қол көтерсе, тұтқынның қырам бәрін, Тігіп отыр дегейсің саған кәрін. Үш жүзден іріктелді тоғыз жігіт, Басқаратын– өзіңсің соның бәрін. Боранбайлар сол түні жолға шықты, Емші, жолбастаушы, тілмаш мықты... Енді біз емшіге сәл тоқталайық, Малайсары емші деп топқа лайық Жаужарғанның есімін атаған-ды. Борекең «әйел адам» дей беріп ед, – Сөзді қой, – деп ескертті бейберекет.…

Барымташы Боранбай Қу жанын барымтада отқа салған, Қарымтада құрыстап қары талған. Алты ай жаз, алты ай қыста тақым кеппей, Боранбай барымташы ұры атанған. Басыбайлы жар да жоқ, Бала да жоқ, Кешкені – өмір бойы қып-қызыл шоқ. Қалындық әперем деп күрсінетін, Бай сөзін тұтатұғын көңілге тоқ. Жұт жылы үзіп оның бал арманын, Өрт шалып, үміт атты қара орманын. Керексіз байға, биге бейшарадай Маңына жолай алмай Ақ орданың. Қалған ед бір-ақ сәтте шетке шығып, Қырылып жылқы атаулы кеткен ығып. Айрылған төрт түліктен бір-ақ сәтте, Қалған байлар қырдағы қасқырша ұлып. Мұны көрген Боранбай атқа қонып, Ақ тазысын қасына етіп серік, Аң аулаған қыс бойы елден жырақ. Аң да сирек дегенмен күнелтерлік, Тауып азық көктемге іліккен-ді, Көктем туа қалың ел дүрліккен-ді. Жоңғар шауып қазақтың ауылдарын, Ұйпа-…