Амандык Амирхамзин

Туған жер - Торғайым! Біздің Торғай жеріне жасаған экспедициямыздың екінші күні, яғни 7 шілде күні Торғай қаласындағы музейлерге барғанымыз және өте құнды жәдігерлермен танысқанымыз туралы бұған дейін жазған едім. Әрине, мүмкіндігінше тарихи нысандарын да, өңіріміздің табиғатын да көруге тырыстық. Сол күні, Торғай кентіндегі музейлерді аралап болған соң, алыстан келген қонақтардың құрметіне Жанкелдин ауданы әкімдігі ұйымдастырған қонақасыға шақырылдық. Тағы да мақтанғандай боламын-ау, бірақ Торғай қазақтарының қонақжайлылығы да ерекше ғой, кеше ғана Көкалат ауылында Талғат інім алдымызға сүр қосылған жас марқаның етін дайындатып қойса, енді алдымызға бұқпа келді, ал, елдің қымызы мен құрты қандай тамаша еді! Біз әрине, тек қымыз ішіп, ет жеуге келген жоқпыз, мақсат, өңірдің туризмін дамыт…

Смағұл әкемнің жездесінен кек алуы! Менің атам Аянбайдан 5 ұл, 2 қыз туыпты. Ұлы шешеміз екі қызды қатарынан бірінен кейін бірін тауып, артынан Қожайт, Смағұл, Әмірхамза, Әмірәлі, Сәду деген 5 ұл дүниеге келіпті. Аянбай атамыз көзі тірісінде қатар өскен екі қызын Тәни, Шәнтиді көршілес отырған қаз руына ұзатыпты. Осы екі қыздың үлкені Тәни деген апамызды Қаз Сарбас деген кісіге ұзатыпты. Сарбастан Ерболсын, Төлеу деген екі ұл туады. Апамыз Сарбасқа барғаннан кейін ол бірте-бірте байып, 5-6 жылдың ішінде ауқатты болады. Енді Сарбас әбден байығаннан кейін болыстыққа шарға түседі. Бірақ өтпей қалады. «Қазақ байыса, қатын алады, сарт байыса, там салады» дегендей жездеміздің көңіліне желік бітіп, бір кедейдің жас қызын тоқалдыққа алады. Бұл хабарды естіген Аянбай балалары апамыздың үстінен Сар…

Туған жер – тұғырың! Сонымен, 2019 жылғы 6 шілде күні таңертең Арқалық қаласының вокзалынан таксиге отырып, Амангелді кентіне келген едік. А.Иманов атындағы мемориалдық музейді аралап болған соң, «Бистро» атты дәмханадан түскі асымызды ішіп, «Алтын Дала» резерватының офисіне бардық. Мұнда біз қорық басшылығымен жолығып, жеделдетіп аталған резерваттың «Ұлы Жыланшық» учаскесіне жол тарттық. Бұл түске таманғы уақыт еді. Бізді тиісінше учаскеге кіре берісте резерват қызметкерлері күтіп алып, өздерімен бірге алып жүрді. Олардың бекеттеріне соқтық, тұрмыс жағдайларымен таныстық. Асқа шақырып еді, рахметімізді айтып, тек құдықтың тастай әрі дәмді суын ішіп (уақытымыз тығыз ғой) жылжи бердік. Алдымыздан әуелі киіктер шықты, бір емес, бірнеше рет көрінді. Бір рет мынадай жағдайға куә болдық. Тура…

Ұлы Жыланшық – киелі жер! Ұлы Жыланшық жеріне менің іңкәрлігім ерекше, өзі әуелден осылай. Шынымды айтсам, біріншіден, бұл өзеннің бойы, дұрысы орта ағысы біздің ата-бабамыздың киелі мекені. Бас жағы боса болмаса қазақтың тағы бір киелі жері – Ұлытау жағы, Ұлы Жыланшық бастауын Ұлытау тауларынан алып, жолай қар суымен қоректенеді, көктемде «қызыл су» жүргенде тіпті өткел бермей кетеді, ал, аяғы өзіміз бала кезден білетін Ахаңның – Ахмет Байтұрсыновтың елі. Аққұм жері арқылы Ақкөл көліне құяды. Алдыңғы жылы Ақкөлді айналып шығып едік, аумағы 60 шақырым болған шығар. Айтқандай, Ахаңның «Аққұм» атты әнін білмейтін торғайлық ағайындар жоқ. Қызыл көменестер заманында да Ахаңның аты тура аталмаса да, жадымыздан тіпті өшкен жоқ. Халықтың, елдің оған құрметі өте жоғары еді. Біздің Іңкәр атты апам…

Қазақстандағы басты мәселелердің бірі әрине жол проблемасы. Тақтайдай түзе жолды көргенде рахаттанатының шын ғой, ал шұрқ тесік жолдар қарныңды аштырады.. Осы жақында елге бардым. Елсізбен, жолсызбен жүрдік, жүргізушілеріміз мықты. Жолда адаспадық, қиыншылық көрмедік. Бастысы «Алтын Дала» резерватын толық аралап шықтық. Ал, ұзындығы 288 шақырым болатын Арқалық-Торғай трассасымен жүйткіп жүрдік, тек бір 23 шақырымы ғана қалыпты, құдай қаласа күзге дейін ол жолда толық жөнделіп бітеді екен. Жол демекші, туған ауылым Көкалатқа қарай Шұбалаңнан басталған көтерме жолды жөндеуге 800 млн. теңге бөлініпті. Сол қатардағы бір көпірдің ретке келтіріліп жатырғанына куә болдық. Жалпы, Торғай өңірінің (Амангелді және Жанкелдин аудандарының) жолдарын жөндеуге республикалық һәм облыстық бюджеттен 2,3 млр…

Іргемізді бекітпесек болмайды немесе естір құлақ болса бізден де бір кеңес! Тәуелсіздік алған жылдары Қазақстан халқының саны 17 млн-ға тақау болыпты (1991 жылы). Қазаргі деректерге қарасақ еліміздегі халық саны 18,5 млн-ға жуықтап қалыпты. Яғни, өсіміміз бар болғаны 1,5 млн. болып тұр ғой, бұл дегеніңіз өте аз сан. Әрине, табиғи өсім болды, дегенмен тарихи отанына кеткен жұрттардың саны да едәуір еді. Мысалы, СҚО, Ақмола, Қостанай, Павлодар, ШҚО және Қарағанды облыстарының 30 жыл бойы халқының азаю динамикасына қарайық. Олар әр облыс бойынша 20 проценттен 45 процентке кеміген, бұл үрдіс әлі де жалғаса береді деп ойлаймын. Не істемек керек? Әрине, оның екі жолы бар. Бірінші, оңтүстік пен батыстағы ағайындарды көшіру, дегенмен бір пәтерден екінші пәтерге көшу оңай емес, оның қасында жылы о…

Нельсон Манделаны көріп едім.... Бұл 1995 жылы болатын. 26 қаңтар Үндістанның Конституциясын қабылдаған күні. Дәл сол күні Делиде парад өткізілген еді. Кезіндегі Үндістанның Премьер-Министрі Нарасимха Рао мен Оңтүстік Африканың Президенті Нельсон Мандела мерекеге қатысып отырып еді. Үндістан елінің қонағы ретінде трибунаға таяу отырғандықтан, өз өмірінің 27 жылын түрмеде өткізген, нәсілшілік күресі жеңімпазының бейнесі есімде жақсы сақталып қалыпты. Рухы мықты нағыз ұлы адам! Нельсон Мандела: «Если у вас есть мечта, ничто не помешает вам воплотить ее в жизнь, пока вы не сдаетесь». Мне еще в далеком 1995 году посчастливилось увидеть его - самого Нельсона Манделу - человека легенду! Он был символом самоотверженности и глубокого чувства общей устремленности. Героем нашего времени, который на…

Бұған дейінгі посттарымда 2019 жылғы 6-8 шілде аралығында Қостанай облысының Арқалық қаласына, Жанкелдин және Амангелді аудандарына, оның ішінде республикамыздағы бірегей қорық – «Алтын Дала» резерватына экспедицияға барып келгеніміз туралы жазып едім. Нұр-Сұлтан қаласынан поезбен Арқалық қаласына жеткеніміз, Арқалық-Торғай трассасы бойындағы Кейкі Көкембайұлының кешені мен Тату бұлағына соққанымыз, одан әрі «Алтын Дала» резерватының «Ұлы Жыланшық» учаскесіне өткеніміз туралы да айтып едім. Бұл жолы сәл шегініс жасап, Амангелді ауданы орталығындағы (Амангелді кентіндегі) А.Иманов атындағы мемориалдық музейінің экспонаттары суреттерін осында сала отырып, бізге музей жәдігерлерімен тағы да танысуға мүмкіндік туған болатын. Осы ретте, Батпаққара жеріндегі Амангелді Иманов атындағы музей қызм…

Сүйінші! 2019 жылғы 6-8 шілде аралығында біздің Торғай жеріне жасаған экспедициямыз нәтижесінде Ұлы Жыланшық өзені бойынан тапқан ескерткіштеріміз ғалым-зерттеуші Ғизат Табулдиннің айтуынша Шыңғыс хан ұрпақтарына тиесілі болып шықты, шамамен 15-16 ғасыр кезеңі деседі. Осыдан бірнеше жыл бұрын "Алтын Дала" резерватының "Ұлы Жыланшық" учаскесі аймағынан осындай тастардың бір сынығып тауып, кейін сол маңға қайта көміп кеткен едік!Міне, қасиетті Ұлытаудан бастау алатын Ұлы Жыланшық өзінің тағы бір құпиясын ашты. Ендігі кезек ғалымдардың, зерттеушілердің еншісінде, мемлекеттік билік пен "Алтын Дала" резерватының басшылығы бұған жіті көңіл бөліп, Үкіметіміз қорғауға алып және облыстың Киелі жерлер тізіміне енгізілуі тиіс деп санаймын! Айтқандай, атақты Сырлытам да зерттеуді қажет етеді!Сенсация…

Туған жерге туыңды тік! Ресми үш күндік демалысымызды пайдаланып, осы жолы көптен бері ойымда жүрген тағы бір жоспарымды - елге, яғни Торғай өңіріне саяхатымды жүзеге асырдым. Бұл сапардың басты ерекшелігі облыстағы бірегей қорық - "Алтын Дала" резерватының Ұлы Жыланшық, Тосынқұм және Сарықопа учаскелерінің бәріне жетіп, аймақтың флорасының, фаунасының, биологиялық әралуантүрлілігіне куә болдық! Бірінші жетістігіміз ол - Қостанай облысының Жанкелдин және Амангелді аудандары аумағында орналасқан «Алтын Дала» резерватына және өңірдің аталған аудандары мен Арқалық қаласына баруымыз болды. Екінші – туған ауылыма жетіп, ондағы оң істерді көріп, ата-баба жеріндегі «өлі риза болмай, тірі байымас» деген қағидаттағы жұмыстарды көрдім. Үшіншісі – аймақтың басшылығымен жолығып, қазіргі атқарылып жат…