Қазақ халқының дін мәселесіндегі білімі мен түсінігі
Қазақ халқының дін туралы білімі мен түсінігі ерекше. Дін күшті табиғаттан тыс құбылыс, құпия деп танылмайды және ойланбаған құл ретінде табынбайды. Ол діннің адам мен қоғам арасындағы үздіксіз, татуласатын және үйлесімді сипатын толық түсінді және оны жан мен дененің тазалығын сақтайтын, ақыл-ой ілімдерін қолдайтын, адамдарды адамгершілікке үйрететін, жанға мейірімділік ұялататын рухани күш ретінде бағалады.
Белгілі ағартушы Алырай Алтынсарин бір кездері исламға назар аудара отырып, "исламның тұтқасы-сенім, сенім және адамгершілік", ал ұлы ақын Мағжан Жұмабаев діни салт-дәстүрлер мен өмірлік дағдылар арасындағы байланысты "ораза-қазаққа табыну емес, әдет-ғұрып"деп сипаттады. Жазушы-ойшыл Ғ. Мүсірепов дін туралы: "адам ештеңеге сенбей тұра алмайды, ал бұл сенімнің аты-дін. Ең сорақысы, саяси сенім-бұл халықтың басым көпшілігі үшін дін", - деді ол және адам өміріндегі рухани күшті бағалайтыны белгілі.
Біздің ата-бабаларымыз бағалайтын, әкеден ұлға беретін және бағалайтын көптеген асыл қасиеттер бар. Біздің халқымыз сыртқы көздерімен емес, жүрегімен түсінілетін адамгершілік құндылықтарды жоғары дәріптеді. Сенім-қазақ халқының рухани дүниетанымындағы ақыл-ой идеясымен байланысты өте кең ұғым. Бұл біздің ата-бабаларымыздың шындыққа жетудегі сенімінің негізгі тірегі. Барлық жүздер мен мінез-құлықтардың айнасы. "Сенім" сөзі ұяттың, ар-намыстың, адалдық пен қанағаттың барлық жақсы қасиеттерін қамтиды.. Сондықтан, қазақ жылы жүзді біреуді кездестіргенде, ол: "бұл сенімнің бетінен төгілген адам" немесе "ол сенім адамы"дейді. Адам өмірінің мәнін құрайтын махаббат сезімі де сенімнен басталады. Абай атасы оны "үш сүйісумен" байланыстырады және оған "имани-гүл"атауын береді. Біздің халқымызда "достарға сенбеңіз-сеніміңізге сеніңіз". Сенуші-батыл адам. Сенімсіз адам-қайғылы адам. Сабын басынан кірді жуады, сенім жаннан кірді жуады", "адалдық — қымбат қасиет", "адалдық — мейірімділік айнасы", "адалдық — ізгіліктің негізі" және т.б. Өкінішке орай, Кеңес дәуірінде қалыптасқан тоталитарлық саясаттың нәтижесінде біз бұл керемет қасиетімізді жоғалттық. Сенім сөзі сенімнен шыққан. Ал сенім-жүректегі Жарық, адалдық - Құдайға сенетін адамның әдемі мінезі . Құдай жіберген әрбір пайғамбардың сенім мен әділдікті уағыздау міндеті деп саналды.
Сенімнің сипатын әр мұсылман таба алмайды. Менің атам қазақтың адамгершілік ұғымына сенім сөзін беруінде ерекше мән бар. Өйткені, мораль мен сенімнің арасында үлкен айырмашылық бар . Адамгершілік-бұл адамның адам табиғатынан (тұлғасынан) туындайтын қасиет, оны барлық адамдардан табуға болады . Адалдық-бұл әлемнің Жаратушысына, Ұлы досына деген сүйіспеншіліктен туған өте жақсы жеке қасиет. Яғни, әрбір моральда мораль болса да, әрбір моральда мораль болмауы мүмкін. Сондықтан қазақ тіліндегі сенім өте кең ауқымды және үлкен философиялық ойы бар өте маңызды ұғым болып табылады. Менің атам қазақ сенімін өзінің болмысының тірегі және ар-ожданның інжу-маржаны деп санады . Сондықтан менің атам қазақ ол жүректен шыққан сенімнен гөрі кеудеден шыққан жанның болғаны жақсы деп ойлады . Мұны атамның қазақтың сөздері дәлелдейді: "кішкентайлар — менің жанымның Елесі, менің жаным — менің жанымның Елесі". Міне, менің атам қазақша "арым" дейді-сенім "егер ұят болса, сенім бар" деген сөз. Ар-ұжданын сатқан адам "сенімін сатты", ал ұятсыз адам "опасыз"деп аталды. Қазақ тілінде осындай сөз тіркестеріне толы. Бұл менің атамның өте діндар мұсылман екендігінің белгісі. Яғни, кез-келген жақсылық ұғымын қазақ сенім сөзімен, ал барлық жамандық ұғымын сенбейтін сөзбен анықтады. Қазақтар әрқашан өздерінің ұлы досына адалдық танытты. Иә, қазақ туған баланың құлағына азан ән айтып, Ұлы Жаратушының Жарлығын орындауға тырысып, туған және қайтыс болған адамның бетіне қарады.
| менталитет / қазақ дінінің тірегі, ұлттың ең маңызды рухани болмысы-сенім. Сенім ұғымы-біздің тіліміздегі көптеген ұғымдарды біріктіретін жалпы ұғым. Ар – намыс, ар-ождан, ұят, ақиқат, Ақиқат, Ар-намыс, жүрек, жан, тазалық, әділдік, мейірімділік-адамгершілік ұғымының негізгі ұғымдары. Шәкәрім философиясының негізі-сенім.
Шындықтан жоғары Құдай жоқ,
нағыз Құдай-шынайы Құдай,
ақымақ болмаңыз,
егер шындық болмаса, Құдай кім?
Бұл бұрын да, бүгін де, ертең де болған - үш түрлі нәрсе.
Олар сізге қажет емес, оларисізге шынымен керек, - ақын шынайы Құдайды мадақтап, шындыққа ғашық болып, бұл тақырыпқа тым құмар болу шындықтан алыс екенін біржақты ЕСКЕРТЕДІ. Ислам қазақ даласына келгенге дейін де діни қызметкер-ақын, хан-қаған, батыр-Ер, біздің пайғамбарымыз сияқты әдептілік пен сенімге ие шешен би, адал, әділ, адал, сенімді, тайпа, ұлт үшін үлгі болатын ұлы үлгі, сонша дана, дана аналар мен аталар өмірден өтті. Тарих олардың қазақ халқына қалдырған асыл рухани мұрасы исламның адамгершілік қағидаттары мен ізгіліктерімен мұқият араласып, үлкен жетістіктерге жеткенін айғақтайды. Қазақ халқының әмбебап ұлттық киелі ұғымына айналған сенім сөзінің шығу тегі мен шығу тегі мұсылман дінімен сәйкес келетіні белгілі. Сенім ұғымы алғаш рет Құран арқылы адамдардың санасына енгенімен, уақыт өте келе бұл ұғым халықтың бұрыннан келе жатқан дәстүрлерімен, білімімен және наным-сенімдерімен араласып, жаңа сапалы деңгейге көтерілді. Халық түсінігіндегі "сенім" сөзі діни шеңберден тыс және ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қамтитын ауқымды дүниетанымдық категорияны білдіреді.
Адамның іс-әрекеттері мен сөздерінің дұрыстығы тек ақылға әсер ететін тәрбие арқылы жүзеге асырылады. Сенім мен адалдық-егіз ұғымдар. Адамдарда бұл қасиеттердің қалыптасуы сенім, ар-намыс және сенім арқылы жүзеге асырылады. Жүрегінде сенімі мен сенімі бар адам өтірік айтпайды, алдамайды, сенімін асыра пайдаланбайды. Сенім адамға өтірік айтпайды, ол басқаларды алдап, байлық алудан сақтандырады. Жақсы білімді, өзіне сенімді адам Құдай мені үнемі көреді деп ойлайды. Сондықтан ол зұлымдық туралы ойламайды, басқа біреудің мүлкіне қол сұғпайды, қиянат жасамайды. Адамдар өздерін құрметтеуі үшін алдымен басқаларды құрметтейді. Бүгінгі таңда сенімі мен күшті адамгершілік қасиеттері бар адамдар мұндай сенімнің жолдары Исламның бес міндетін толық орындау арқылы жүзеге асырылатындығын дәлелдейді. Адамның құмарлығы-адамға тән құмарлық сезімі.
«материал подготовлен в рамках участия в конкурсе журналистов, организованный Управлением по делам религии города Алматы»