Ернар Масалим

Өмірдің барында жалғыздық шыдатпайды. Абай неге осынау жарық дүниеден безді? Қымбаттыларын жоғалтып, жалғыздықты көтере алмады. Әбіші мен Мағышы, Әбішінің Мағашы, өмірсерік екі арысы Ербол мен Базаралы кетіп... «Базаралы Ербол үзілгенде, досының басын тізесіне салып отырып қош айтысып жаназасын шығарған күні кешке жығылып содан тұрмады», -деп жазады Мұқан. Абай да - балалары, достары, заманы өткеннең кейін - «моласындай бақсының» жалғыздықтан қаша алмады...

«Абай жолы» - жоғалған өмірдің жоқтауы.

Бозбала кезімде мені жылатқан Буниннің «Күңгірт аллеялары» («Темные аллеи») да мен үшін өткеннің елестері, көлеңкелері, spirit... болып елестесе керек, как будущие тени уходящей жизни, разрушающегося уклада. Все станет тенью. И мы...

Ергене Қон, Қызыл Бөрі Бөрте Шене заманынан түрік тілдерінің төлі қазақ тілі көп өзгермегендей. Бұл жөнінде жақында ғана осы төл тілге аударылған Рашид ад-диннің «түрік-мұғұл» Шыңғысхан әулетінің шежіресі "Жамиғ ат-тауарихтағы» (ауд. Оразбай Зәріпбай, т.б.) есімдер, елесімдер, жер-су аттарына қарап ойлануға болады.Аталған "Тауарихта" Қағанның бабаларының есім-сойлары аутентті, нақты түрде берілген ("Шыңғыз", "мұғұл", «Қйиан» (көптік тұры «Қйиат», т.т.), ал этимологиялық (тегі, мәні туралы) түсіндірмелері тіпті айшық, нақты. Мысалы Алан Қуа (Анадан) туған Шыңғысханның (бірінші) атасы - Будунжар. Budun көне түрік тілінде - «бүтін халық», ел, жұрт. «Каньмдь югурдтшь – турк будун учун» - "Қанымды жүгіртші - түрік халқы (елі) үшін" деп тасқа жазылған сөйлем бағзыдан санамда қалған. Тас жазулар…

Өткен ғасырдың жетпісінші жылдары болса керек. Семей облысы Абай ауданының «Бірлік» совхозының қойшысы Төлеухан отарын жайып жүріп суырдың інінің аузынан күмістен құйылған көне бүйім тауып алады.Аверсінде (бергі бетінде) шүңірейген үлкен домалақ көздері бар, қоңқа танау, бірақ жәй пенде емес – басында тәжі бар, жалынды құйрығын көкке көтерген ноқталанған арыстан тектес мақұлықтың үстінде еркін отыр. Оң қолына, қазақша атауын білмеймін, ағылшын тілінде Mace-staff, орысша «жезл» - билік белгісін көтерген, сол қолында жоғары ұстаған сандықшасы – байлық, дәулеттін белгісі болар. Кигені белбеумен оралған қымбат шапан. Жалпы сақ дәуірінің әспеттеу дәстүрінде орындалғанға ұқсайды. Онысын түсінбесе де Төкең қымбат дүние екенің біліп, ешкімге жарияламай үйіне апарып сандығына тығып қояды. Новосиби…

Мен бір қазақтай әлем әдебиетін, әлем поэзиясын білем. Небір ғажап дүниелер бар онда. Әсіресе рухты бекітетін жапонның «Хагакурэ»-сі, Хокку мен Танка-сы, Лонгфелло-ның «Гайавата жыры»... тағысын тағы, толып жатыр кереметтер... бірақ мынадай рухты бекітіп қана қоймай, оны әспететтейтін, шыңдайтын дүниелер, кесіп айтам, кездестірмедім:

... Арыстандай екі бұтын алшайтып,

Арғымақ мінген өкінбес,

Кілең бұздай кілшейтіп,

Көбелер киген өкінбес,

Жұпарын қардай боратып,

Арулар құшқан өкінбес, - !!!!

Торы төбел ат мініп,

Той тойлаған өкінбес,

Құрама шаппақ көп қымыз

Құйып ішкен өкінбес,

Екі арыстан жау шапса,

Оқ қылқандай шансылса,

Қан жусандай егілсе,

Аққан судай төгілсе,

Бетегелі сарыарқаның бойында

Соғысып өлген өкінбес!

(Аймадет Ер Доспамбет, XV ғасыр)

Қазір бүкіл әлем қызықтап көріп жатқан викинглер (скандинав тілдерінде де көптік түрі – vikinger) туралы америка және еуропа сериалдарында жаугер теңіз көшпелілерін Британ аралдарының момын жұртшылығы – «ДАН» дейді. Жалпы, бұл этнониммен (елесіммен) осы күнгі Дат (Дан) түбегінің тұрғындарын байырғыдан атайды. Еуропа ғалымдары бұл атауды Один Құдайы патшаның дүдәмал ұлы Данға әкеп тірейді.Бұл амалсыздан туған жансақ пікірге ұқсайды. Біріншіден, скандинав деректерінде Одиннің бұндай ұлы болғаны туралы деректер жоқ, екіншіден орыс тілтанушы ғалымы профессор Ю. Н. Дроздовтың айтуы бойынша «көне еуропалық этнонимиясында (елесімдерді зерттейтін ілімде) бұндай патроним (атадан тараған есім) Еуропада мүлдем кездеспейді». Дроздовтың тұжырымы мынадай: 1. Дан – көне түркі сөзі, 2. грамматикалық порм…

Осы тақырыптың алды-арты зерттеулер: "Найман & Арғын. Аралас тарих" https://yvision.kz/post/888335; "Тобықты - Арғынның бір бұтағы" https://yvision.kz/post/892097; Елатан - Тобықты https://yvision.kz/post/892334; Жандос-Жігітек батыр https://yvision.kz/post/892702; Ер Мамайдың алдында шаһид болдым, өкінбен! https://yvision.kz/post/893577Сонымен, Шыңғыс ханның қаһан көтерілген жері Шыңғыстау екені туралы куәліктер көп. Хорезмшахқа аттанарда Шыңғыстауда отырғаны да шын. Мәуреннахрды түбегейлі басып аларда қалың қол Шыңғыстаудан шыққаны туралы деректер көп. Ақселеу Сейдімбеков: «Абайға әкесі: Шыңғыс хан Бұқарды шабарда екі рет қыстаған», - деуі содан. Ауызша әңгімеге дес берсек (ауызша историография тегі жазбашадан мықтырақ, өйткені бұрмалау жоқ), бұл өңірде (Шыңғыстауда) бүгінгіге дейін (Шы…

Laura Nurmuhambet Usanma в комментах к моему опусу про Аристова / Николай Аристов: Хунны и Казахи – уан пипл, один народ, см. ниже) написала: А вот скажите, wu-sun (‘ву-сунь’) это те же уй-сунь?, далее: вот читаю-слушаю: (по-турецки) Говорят wusun’lar Kıpçakların ataları...В всех китайских источниках Уйсуны (Усуни) - потомки народа Сэ (сэ – это саки, С.П. Толстов, и др.), «Небесные Люди, Вороны».Согласно греческих авторов, Усуни - это Исседоны. Разумеется, античная традиция не знала ни этнонима усунь, ни этнонима юэчжи. Но предположения о тождественности их с «исседонами» античных источников высказывали многие востоковеды. А. Н. Бернштам соотносит античный этноним «асии» с самоназванием «усунь». Он пишет: «Асии — это древние исседоны, восточная ветвь массагетов». Почти к такому же выводу…

Шежіре – қазақи тарихи санада мықты орын алған ата тегі, тектілік туралы қауымдық, коллективтік түсінік. Шежірелердің нақтылығы олардың алуан түрлерін бір-бірімен және жазба тарихнама деректермен салыстыру арқылы анықталады. Кеңес дәуіріндегі тарихнамада шежірелер есепке алынбай ғана қоймай, оларға мүлдем қарсы пікір қалыптасты. Әйтседе, шежірелер қазақ санасында өшкен емес...Ата жұртымның шежіресіНАЙМАН ШЕЖІРЕСІҰраны – Қаптағай!Найман -> Сарыжомарт, Төлегетай, ТерістаңбалыТөлегетай -> Қаракерей, Садыр, Матай, ТөртуылҚаракерей -> Тоқпақ, Жанқұлы, Қазығұл, Базархан, МейрамМейрам -> Байторы, ЕрторыБайторы -> Байыс, Балқыбек, ЖалқыбекБайыс -> Сарымырза/Мұрын/, Сыбан, Қыржы, Ахметқұл,Байғана, Болатшы, Жұрынтай және(Әз) Мақтақыз /Тоқтарқожаның әйелі/Тоқтарқожа / Мақтақыз / -> Байжігіт, Жанжігі…

Жапондықтар үшін Ұлттық Бірлік Император идеясынан бастау алып, "Көкітаймен" (Kokutai) жалғасады. Көкітай бойынша: ұлт – мемлекет - бір дене, оның басы – Император.Қазақтың Ұлттық Идеясы Шежіреден басталады. Онда тасқа басылғандай айтылған: бар қазақ - Қазақ есімді бір адамнан тараған. Ата Қазақтың үш ұлы болған - Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс. Солардан - бәріміз...Жапондардың көкелері Көкітайды ұрпақтарына көзің ашқаннан үйретеді. Біз де бала тәрбиесін Шежіреден бастауымыз керек. Бөліну үшін емес, бірігу үшін, берекелі тірлік үшін.Шежіремізді тамырлы бұтағын жайған ағаш сияқты емес, Үшбұрыш Пирамида тәрізді бейнелену керек. Төменнен жоғары қарап - шынар басындағы Біреу мен Үшеуді көру үшін.Для японца национальная идея начинается с 国体,Kokutai – Тела государства, который увенчан личностью Импер…

Недавно моему кумиру детства и юности Олжасу Сулейменову исполнилось 85 лет. ... Первая его мною приобретенная в летний солнечный день в книжном магазине в Карауле книга «Повторяя в полдень» (1972) буквальная ожгла меня. Я запомнил тот день навсегда. Пока дошел до дома на другом конце Советской улицы - шел, спотыкаясь, уткнувшись в неформатные узкие страницы этой невиданной книги (была такая дурацкая привычка читать на ходу).Рев его стихов, невиданные метафоры, исторические образы в них оглушили меня. Обоженный и оглушенный добрел до дома. Потом со мною начало происходит то, о чем он писал в «Трансформации огня». Я - казах - начал «вспоминать себя, отряхивая с души прах и тлен прошлого...» Я - "пятнадцатилетний капитан" - впервые, может быть, сознательно отождествил себя с прошлым моего н…