Қазақстандағы балалар әдебиеті және оқулықтар мәселесі
Математика оқулығы 2-сыныпқа емес, 2 сыныпқа арналған екен...
Алматы қаласының ірі кітап дүкенінде қазақ тіліндегі балалар әдебиетін іздеп тұрған жарты сағат уақытымда дүкенге 5-6 ата-ана мектеп, балабақшадағы баласына кітап іздеп келді. Барлығы да сатушыға оқулықтарды еш жерден таппай жүргенін айтып түсіндіруде. Баласын ана тілінде оқытқысы келген ата-ананың кітап таба алмай, барлық дүкендерді аралап, шарқ ұрғанын көріп, орыс мектебіне оқытуға бере салмағанына іштей риза болдым.
Бір жағынан, 2009 жылғы көрсеткіштер бойынша әлемдегі қағаз өндірісі нарығының 54%-ын құрайтын Қытаймен көршілестік біздің отандық баспаларымыздың жағдайын әлдеқайда жеңілдетер күнге де жеттік пе деп ойлайсың. Онымен олай емес екен, жеке фирмалардың өз каталогтарын түрлі-түсті жалтырақ қағаздан басып шығарып, көшелерде тегін таратуға мүмкіндігі бар да, ал азат еліміз балабақша, мектеп балаларын оқулықтармен толықтай қамтамасыз ете алмайды екен.
Қазіргі өлшеммен алғанда, Кеңес үкіметі кезіндегі қазақстандық авторлардың шығармаларының басылып шыққандағы таралымын айтсақ, адам нанғысыз. Қазақстанды өз уысында ұстаған тоталитарлық мемлекеттің кезінде үкімет оқушыларды оқулықтармен қамтамасыз етіп қана қоймай, қазақ ертегі, эпостарын, көркем әдебиет туындыларын миллиондаған таралыммен басып шығарған. 80-ші жылдардың бас кезінде «Жазушы» баспасынан жарық көрген үштомдық жинаққа әңгімелер мен ертегілер, повестер енді. Авторы – сол кездегі танымал әрі көп оқылатын балалар жазушыларының бірі Максим Дмитриевич Зверев. Оның осыдан 14 жыл бұрын жазған туған жер табиғатына арналған шығармалары күні кеше жазылғанға ұқсайды. Алайда қазіргі балалар Бетпақдаланы емес, Сахараны көбірек таниды. 1956 жылы оның «Қанатты сыйлық» повесіне «Қазақфильм» киностудиясы балаларға арналған көркем фильм де түсірді. Тіпті Бердібек Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» повесінің желісімен түсірілген Абдолла Қарсақбаевтың фильмі Канн фестивалінде жүлдеге ие болды. Осы аталған туындылар бүгінгі Шрек пен Гарри Поттердан артық болмаса, кем болмас. Біздің алдамшы емес, шынайы мәдени мұрамыз осы!
Бүгінгі күні біз неге жеттік? Шыңғыс ханмен туыстығымызды дәлелдеуге ұмтылғанымызға ма? Қазақ халқы үшін бұл жаңа заманның жетістігі емес, себебі қазақтар бұрыннан-ақ өз ата-тегін ұмытпаған! Әлде мемлекеттік тілде сөйлей алмайтын «Қазақстандықтардың» санының өсуін мәдени жетістігіміз деп есептеуіміз керек пе? Түк те! Тіпті африкалық тайпалардың адамдары өз ана тілдерін ұмытпай, әлі күнге шейін сол тілде сөйлейді. Ал кейбіріміз оларды жабайы деп менсінбейміз де. Сонда олардың өз мәдени туындыларын сақтай алмағаны ғана үшін бе? Әзербайжанда базарда сауда-саттықпен айналысатын орыстардың өзі әзер тілінде сайрап тұрады екен. Еш елде жоқ тіл мәселесі бар біздің елде бұл бөлек әңгіме.
Әрине, қазақ тіліндегі балалар әдебиетінің шедеврларын сақтау қажеттілігін бәріміз түсініп отырмыз. Тіпті сол мақсатта көрмелер де ұйымдастырылып жатқан жоқ емес. Алайда мұндай шаралар тек үлкен қала тұрғындарының аз бөлігін ғана қамтып отыр. Ауыл-аймақтарға жетпейді де. Бәлкім ондаған жыл өткен соң үкімет ақын-жазушылардың ұрпағынан туындыларды сатып алып, көшеде тегін таратып тұрар ма екен? Әлде жетім баланың күйін кешкен қазақ кітабы тастанды болып қала бермек пе?.... Біз осы сұрақтардың жауабын уақыт еншісіне қалдырған шақта, қыздарымыз «Мақта қыз бен мысықты», ұлдарымыз «Ер Төстікті» оқымай, Шрек пен Фионаны тамашалап жүре берері сөзсіз.
