Амандык Амирхамзин

Осыдан 158 жыл бұрын АҚШ-та Құлдарды азат ету күні жарияланған болатын. Әрине, еркін ойлы болу, құлдық бұғауынан ажырау оңай болмаса керек. Дегенмен, Америка Құрама Штаттары нағыз демократия еліне айналды. Ал, менің құлдарға қатысты айтайын дегенім басқа бір кейс.Еркіндікке жіберілген афроамерикандықтардың бір тобы кезінде өздерін құлдыққа ұстап алған ата-бабасының елі – қазіргі батыс Африкаға барып, кешегі құлдар тәуелсіз мемлекет құрады. Бұл 1822 жылдар шамасы, 1824 жылы олар өз елін Либерия , яғни Азат ел деп атайды.Дегенмен, кешегі құлдықтан босап, Либерияға келген афроамерикалықтар не істейді дейсіз ғой? Либерияда жаңа мемлекетті құрушылар жергілікті халықтан өздерін жоғары қойып, байырғы тұрғындарды құлға айналдырады. Былайша айтқанда кешегі құлдар мен күңдер өзгені құл мен күңге ай…

Жалпы, "дің" туралы айтқанда есімізге "Екідің" еске түседі.Екідің – VIII-IХ ғасырлардан сақталған сәулет өнері ескерткіштері, шамамен ерте темір дәуірінде пайда болған. Қостанай облысы Арқалық қаласы Екідің ауылының солтүстік-шығысына қарай, Қараторғай өзенінің екі жақ жағасында орналасқан. Ол ертедегі екі рәсімдік құрылыс жабайы тастан киіз үй тәріздес салынған.Ескерткішті 1959 жылы Ә.Марғұлан жетекшілік еткен ғылыми экспедиция зерттеген. Академик Әлкей Марғұланның деректеріне сүйенсек, бұл ескерткіш қазақ мәдениетіндегі алғашқы үй құрылысы өнерінің дамуын бейнелейді. Екідің І Қараторғай өзенінің сол жағалауында орналасқан, Екідің ІІ – биігіректе, алыстан жақсы байқалады. Екеуінің арақашықтығы 4 шақырым. Біріншісі (Дің-1) Екідің ауылынан шығар жол жиегінде, өзеннің сол жағында, ал екінші…

Респрессияға ұшырамаған қазақ отбасы жоқ шығар. Мысалы, менің анам Ажар Ысқаққызының әкесі Ысқақ Смайылов (құжатта Исмаилов деп жазылып тұр) туралы баяндай отырайын.Атамыз 1886 жылы Торғай жерінде туған. Руы - Торы қыпшақтың Түйішкесінің Ыстыбай деген руының Қараман-Түмен деген атасынан. Арғы аталарымыз Шәкір батыр Кенесары-Наурызбай көтерілісіне қатысып, кейін "ханталапайға" қатысқан. Ол туралы мен сияқты ыстыбайларға жиен Абылай Маудан былай дейді: "Шәкір батыр туралы Мұхамеджан Сералиннің «Наурызбай-Қаншайымында» ептілігі суреттелсе, Нысанбай жырау «Шәкір, Жәуке, Толыбай» деп бірнеше рет қайталайды, «соңғы соғыста Шәкірдің білегіне оқ тиді» деп анық айтады. Ал, «Шәкір батыр, қайдасың?! Қане, қолыңды жай, батамды берейін! Сен топты жарып шық!» — деп айғай салыпты.Хан Кененің күндей күрк…

Жақында вегетариан һәм жас экология министрі Зүлфия Сүлейменова биыл 1815 құралай лағын қолға үйретеміз деп айды аспанға бір ақ шығарды, жұртшылық арасында бұл жөнінде едәуір шу шықты. Кейбір ағайындар әңгіме киікті атып алу жөнінде деп қате түсінген сыңайлы, дегенмен, Қазақстанда киік атуға мораторий 2024 жылға дейін деп тоқтатылған болатын.Киік қолға үйрету демекші, ақбөкенді бала күнімізде біз де қолға үйретіп көрдік. Бірақ, шөбіміз дұрыс болмады ма әлде еркіндікке үйренген ақбөкен қоршауды жатсынды ма, қысқаша айтқанда тәжірибеміз іске аспады. Алайда, Жомарт деген досымыздың ақбөкеннің құралайын кәдімгідей жерсіндіргені бар. Құралай ауылдың қозы-лағы, бұзауының арасында жүреді. Ауыл халқы құралайды жақсы біледі, сондай сүйкімді-ақ, ол кезде басқа аймақтың ауылдарын білмеймін, менің ту…

Тоғыз жасында алапат аштықты басынан кешіріп, бір үйлі жаннан жалғыз өзі тірі қалған жазушы Өтебай Қанахинның жазбасын жариялап отырмыз. Жазба оқыған адамды бейжай қалдырмасы анық.Онда былай делінген:"…аштықтан әлім бітіп көзім қарауытып, есім бірде кірсе, бірде кірмей, тек кірпігім ғана қимылдап, жұртта қалған тастанды күшік сияқты шалажансар жатқан жерімнен ересек біреулердің тауып алып, сыртта тұрған шанаға апарып салғанын, үстіме киіз жауып қымтап жатқанын еміс-еміс білемін.Сөйтсем бұлар аштықтан жаппай қырылып жатқан қазақ ауылдарын аралап, ең болмаса тірі қалған бала-шағаны аман алып қалу үшін қыстау-қыстауды аралап жүрген комсомол жасақтары екен.Жолда бір жерге тоқтап, бір ұрттам ыстық ас бергенде барып есімді жинадым. Бізді алып келе жатқан екі адамның әңгімесіне құлақ түрдім. Ола…

20 ғасыр қазақ баласына оңай болған жоқ, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, Кеңес Үкіметінің орнауы, қызыл мен ақтың ылаңы, 1918-2020 жылдардағы Ашаршылық, 1928 жылғы шаруалар көтерілісі, 1930 жылдардағы Ашаршылық, Екінші дүние жүзілік соғыс, зиялыларымыздың репрессияға ұшыруы, «тың игеру» деп қазақ тілі мен мәдениетінің жойыла жаздауы сияқты оқиғалармен жалғаса береді.Сол оқиғалардың бел ортасында жүрген, талай тауқіметті көрген Қами атамыз туралы қалам алуыма мына оқиға себеп болды.Ол кісінің кенжесі Абылай біздің үйдің сүт кенжесі Жәнібекпен дос. Әулеттері туралы бұрыннан білемін, дегенмен бір нәрсе өзге жайтқа сеп болатыны түсінікті, 2023 жылғы мамыр айының аяғында Алматыдан қонақтар келіп, Бурабайға баратын болдық. Алыс жолға рөлге отырмаймын, Жәнібекпен бірге баратын болғанбыз. Қырсы…

Өткендегі сапарымыз барысында Ұлытау облысының Жезді кентінде Қазанбаева Зейпін Зікірқызы басқаратын Мәкен Төрегелдин атындағы Жезді кентіндегі тау-кен және балқыту ісі тарихы музейіне жол түскен еді.Кент болса да мұндай керемет музей бар деп ойламаппын, әрине, музей туралы оқығанмын және естіген едім, дегенмен расында мұндай бірегей музей Қазақстан аумағында жоқ десек артық айтқандық емес.Жезді кентіндегі тау-кен және балқыту ісі тарихы музейі Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің 21.12.1988 жылғы № 285-р Жарлығы бойынша ұйымдастырылады. Музей қоры 1986-1988 жылдары жергілікті өлкетанушы М.Төрегелдиннің бастамасымен Жезқазған тарихи-археологиялық музейінің ғылыми-зерттеу бөлімі болып ашылған кезеңінен жинақтала бастаған.Экспозиция тұжырымдамасы жалпы тарихи дәуірлер шеңберінде халқымыздың ата к…

Ат қою білеміз бе?Күнде таңертең әдеттегідей шапқылау басталады. Біздің үйден екі бала балабақшаға барады. Негізі, аптаның бес жұмыс күнінде бала бақшаға үш рет барсақ, екі рет үйде қалып қоямыз (ұйқыны қимаймыз, балаларды аяймыз, кейде ауырып қаламыз). Бұрын асығып апарып, кешке кезекші топтан тағы асығып-үсігіп аламын да бала бақшаның ішкі өміріне бәлендей мән бермейтінмін. Үлкені бала бақшаны аяқтап жатырған соң, бұрынғыдай емес барлығына бажайлай қарап, кішісіне көп көңіл бөлуге тырысамын. Сонда не байқады дейсіз ғой?!Бала бақшаға балаларын апаратын кейбір ата-аналардың: "Нурали, Асанали, Ануар" деп шақырып не айтып жатқанын естимін. Сосын сөздерін тыңдаймын ғой, тілдері анық, ата-анасының да баласының да тілдері нақ қазақ тілінде шыққан, ана тілімізде жауап береді, бірақ балаларына Н…

Африкаға кетем бір күні!Когда бесконечно смотришь одни и те же фильмы, иногда хочется хотя бы совершить виртуальное путешествие за "три девять земель". Так изучив страны нашего региона, мой взор теперь нацелен на далекую Африку. Африка большая, но если в будущем посещу Черный континент, то первым делом поехал бы на остров Занзибар. Очень интересный остров, когда-то наши соседы по Каспийскому морю персы переплыли по восточному побережью Африки и доплыли до этого острова, где ими был создан султанат, позже власть захватили арабы. Остров стал крупным перевалочным пунктом по продаже рабов. А в пятидесятые годы, местное негроидное население полностью вырезали арабов. Видимо, они не могли забыть насилие работорговцев. Сейчас Занзибар не только туристский рай, здесь еще и выращивают какие-то мон…

Біздің халқымыздың басынан өткен кешегі отарлық саясаты өз "жемісін" бергені сондай, бірдеңе болса, "казах без понтов не казах", "қазақпай", "қазақский ремонт" (нашар атқарылған жұмыс туралы), ең ақыр аяғы "қазақ десең өзіңе тиеді" деп күстәналай жөнелеміз. Бірақ, тарихшы ретінде талай материалға талдау жасаған кезде біздің халқымыздың батырлығына, адалдығына, тазалығына таң қаламын. Осы жай туралы көптен бері ойласып жүрген едім, оған тағы түрткі болғаны өзімнің жақсы көретін жерлес апай, қаламы ұшқыр, ниеттес, пікірлес жан - Анар апайдың "Тосын" атты мақаласы себеп болды. Заманында Асан Қайғы желмаясымен желіп жүріп Торғайдың Тосынын көріп "Ақшабағы май татыған, қара суы бал татыған Тосын мен Торғай-ай! Әттең, ат сауырына сыймайсыңдар-ау, сыйсаң бөктеріп алып кетер едім" деген екен. Осы…