Амандык Амирхамзин

Ресей мен Қазақстан арасындағы келісімдерге сәйкес және бұрынғы уағдастықтарға сай Қызылорда, Қарағанды, Қостанай және Ақтөбе облыстарының аумақтарына зымыран қалдықтары түсіп жатыр. Әрине, ол, өз жеріміздегі Байқоңыр космодромымен ұшып шығады.Зымыран қалдықтары қазақ даласына құлап, улап жатыр, және оның зәрі, уыты ондаған және жүздеген жыл бойы сақталып, жан-жануарларды, өсімдіктерді, су-топырақ қабатын былай қойғанда, адам баласының өміріне де зиян. 2015 жылы Қазақстанда қырылған ондаған, жүздеген мың киіктің обалы осы гептилден деген ой келеді....Ал, халық даенсаулығына келетін болсақ, Қазақстанда әр күн сайын 100 шақты онкологиялық ауру белгісі анықталып жатады екен...Оның үстіне бұл зымыран қалдықтары 3 мың тоннаны құрайды және құлаған замыран сынықтарының өзі 600 жетті. Мұның бәрі…

Созақ жеріне сапарға барып келгеніміз жөнінде жазып жатырмын, дегенмен Сырлы Созақ, Теріскей жері туралы айтқанда тарихтан белгілі Созақ көтерілісі туралы айтпай кетпесем күнә болар!Жалпы, ХХ ғасырда халқымыз басынан өткерген Ашаршылықтың үшінші кезеңі, яғни 1930 жылдардағы Зұлматтың алдында қазақ даласында ірілі-ұсақты 380 көтеріліс орын алып, оған 80 мыңнан адам қатысқан. Бұл кешегі батыр елдің бодан болған ұландарының соңғы бас көтеруі еді....Аталған көтерілістердің географиялық аумағын қарап отырып, Батпаққара, Созақ, Ырғыз, Ақсу, Абыралы, Адай, Қарақұм және Тақтакөпір сияқты жерлер сияқты еліміздің барлық жерін қамтығанын көреміз.Мәселен, Созақ көтерілісімен іргелес Қарнақ, Сарысу, Бостандық жерлерінде көтерілістер орын алғанын білеміз.Нақты Созақ көтерілісіне қатысты айтатын болсақ,…

1-сурет. Сібір татар қаласыСібір татарлары өздерін Сібір татарлары деп атайды. Қазақтар татарлардың бәрін ноғайлар дейді. Ұзақ уақыт бойы ноғайлармен өте тығыз қарым-қатынаста болған қазақтардың татарларды (ал татарлар өздерін бұлғалар дейді) неліктен ноғай дейтіні мен үшін түсініксіз. Мүмкін түркі халықтарының ішінде ең жақын халық болған ноғайларға теңегеннен бе әлде Ноғайлы заманын әлі аңсаудан ба екен? Орыс империясы түркі тектес халықтардың жерлерін жаулап алу кезінде жолында кездескен халықтардың бәрін татар деп атаған ба деп ойлаймын. Кавказ татарлары, Қырым татарлары, Астрахань татарлары және т.б. Ал, Сібір татарларының ата қонысы Обь өзенінен батысқа қарайғы далалы және орманды-далалы жерлер, олар Ресейдің осы бөлігіндегі Түмен, Омбы, Новосібір, Томск облыстарында және Түмен, Омб…

Немесе бармасаң, келмесең жат боларсың! Бірде аптада "Алтын Орда" бизнес орталығында Ержан Жаубайды кездестіріп қалдым, амандық-саулық сұрасқан соң Оңтүстік Қазақстан (қазіргі Түркістан) облысына барып келгенімді айтып едім, әзілдеп: "Әркім ақыр заман болғанда туысын іздейді" деген мақалды айтты. Шынымды айтайын мұндай мақалды бұрын естімеген екенмін, бірақ ойланып қалдым, меніңше, керісінше қазіргі уақытта туысқанын іздеу жақсы үрдіс болар. Жалпы, туыстарыммен көбінесе әке-шешем араласады, ал менің өз араласатын адамдарым бар, бірақ оңтүстіктегі туысқандарға баруды өзіме міндеп санап, ОҚО-ға (Түркістан облысына) барып келген жайымыз бар еді. Әрине, өткен жолы Сарыағаш пен Мақтарал және Шардара аудандары туралы жазған болатынмын, осы жолы сәуірдің аяғы, мамырдың басындағы отбасылық сапары…

Мақтаның атасы - жер, анасы – су! Өткен жолы жазғанымдай сәуірдің жиырма сегізі мен мамырдың бірі аралығына Түркістан облысына қысқа мерзімді отбасылық саяхат жасаған едік. Негізі, бұл өңірге барудың біз үшін үш мақсаты болды. Бірінші – Мақтарал ауданына бару, ондағы туысқандармен қауышу. Екіншісі – Шардара қаласына барып, ондағы достарымызбен кездесу. Үшінші – Шымкент қаласындағы ағайындарға бару және Ақсукенттегі Марат бауырымның ата-анасына соғу. Әрине, Шымкенттің мәдени-тарихи һам туристік орындарын да аралауымыз қажет еді, оған уақытымыз жетпей қалды. Енді, оны болашақтың ісі деп ойлаймын және тек Шымкент қаласы ғана емес, сондай-ақ, алдағы уақытта облыстың туристік аймақтарына да баруды жоспарлап отырмын (келесі жылы ол жоспарымды орындадым, бірақ әлі Созақ ауданына барған жоқпын).Б…

Шардарам, менің, Шардарам, Ақындар жырын арнаған. Сұлулығыңа тамсанып, Әншілер талай ән салған!Өткен жолы жазғанымдай, Түркістан облысына 3-4 күнге сапарлап келген едік, енді оның екінші күні туралы баяндасам. 2018 жылғы 28 сәуірде Астанадан (қазіргі Нұр-Сұлтан қаласы) Шымкентке ұшып шығып, сол күні Түркістан облысының ең оңтүстіктегі ауданы - Мақтарал ауданына бағыт алған едік. Мақтарал ауданындғы Өнімкер ауылына да жетіп, ондағы туған бөлеміз - Төлеу ақсақалдың үйінде түннің бір уағына дейін сұхбат құрып, туысқандармен қауышқан болатынбыз. Ақсақалдың үрім-бұтағынан тараған ұл-қыздары бөлелері келген соң бар сый-сияпаттарын көрсетті, ескі тарихтан әңгіме қозғап, біраз арқа-жарқа болып қалдық. Біздің жеткенімізді естіп, алыс-жақын ауылдар мен аудан орталығынан келген Төлеу ақсақалдың бала…

Осыдан 95 жыл бұрын, яғни 1924 жылы анамның туған апасы Гауһар атты кісі жолдасы Жараспен бірге Торғай елінен жан сауғалап Ақмамық деген жерге көшіп кетеді. Естуімше Ақмамық - бұл құстардың көп қонатын жері болса керек, меніңше жыл құстарының тоқтайтын жері шығар, негізінде Сібірден жылы жаққа ұшатын құстар Торғай қақпасы арқылы өтеді ғой. Ақмамық деген шөп те бар айтқандай. Шешем: «Гауһар апамдар Ақмамық жаққа кетті, анығын білмеймін» дейді әлі күнге дейін. Ақмамық атты жер атын біз «мамық» сөзімен байланыстырып мақтамен, Мақтаралмен шатастыратын едік. Ақмамық атты жердің тағы бір аты Көкінің көңі деп те аталады. Бар білетінім Торғаймен ірлесес Ұлытаудың, бәлки Сырдың яки Ырғыз жағы, дерегін білмедім, бірақ дәл Торғайда мұндай жер аты жоқ. Сонымен Жарастың әкесі Көкір, олардың үлкен әуле…

1990 жылдар кезі, Университеттен шығып бір досым екеуміз Қарағанды көшелерімен келе жатып, жолдағы дүкенге кірдік. Кірсек, жұмыс істеп тұр, бірақ іші біртүрлі ретке келтірілмеген екен. Содан: "Сіздерге жүкшілер (грузчик) керек жоқ па?" деп сұрадық. Жұмысқа тұрдық, манағы досымыз екеуміз біріміз түске дейін, екіншіміз түстен кейін дүкеннің заттарын тасып, жұмысқа кірісіп кеттік. Бір қолға 10 темекі, 2 бөтелке арақ және 2 килограммнан қант пен вермишель ғана беріледі, бір қат заман еді ғой. Бір жағынан тоқ жүресің, екінші жағынан қосымша ақша дегендей. Негізі, әуелден қандай жұмыс болса да арланбай істеп үйрендік, ауылда жазда жүгері өсірген бригадада болдым. Иә, 90 жылдар ең бір қиын кезең еді ғой, кейін Қарағандыда "Бичедром" деген атпен белгілі, адамдарды жалдамалы, қара жұмысқа жегетін…

Кеше қазақ тілді блогерлер "Қазақстанды тану" атты блогерлер форумына біраз сын айтып жатқан болатын. Негізі форум жұмысына алғашқы күннен қатысу керек екен. Өкінішке орай, тек екінші күні шамалы уақытымды бөлуге мүмкіндік туды. Шынымды айтсам, ағайындармен келісетін және келіспейтін жерлерім де бар екен. Біріншіден, Қазақстанда осындай жоғары деңгейдегі шараның өтіп отырғаныма қуандым. Әрине, "қазаншының өз еркі қайдан құлақ шығарса" дегенімізбен қажетті шара, ал қаражаттың жұмсалуына тиісті құзырлы органдардың жауабы бар шығар. Тіл мәселесін қозғағандықтан оған тоқтала кетейін. Әрине, шараның басты тілі орыс тілі, жалпы, Қазақстанда билік орысша сөйлеп, халқы қазақша ойлайтыны бұрыннан белгілі ғой. Құдай қаласа бұл жағдай да өзгерер, дегенмен талап ету қажет деп санаймын, Әрине, блогерл…

Нағашысына тарқан қара ұл немесе сиыр туралы сыр! Алаш жұрты «Ат – ер қанаты» деп жылқыны аса құрметтейді, мінсең – көлік, жесең – ет, ішсең – қымыз дегендей. Ал, қой туралы «малды бақсаң қойды бақ, май кетпейді шарадан» деп атам қазақ бекер айтпаған-ау. Жалпы, жұртымыз әуелден сиырға қырын қараған сияқты, олай дейтін себебім «қарасан келгір» деп бәлендей жақтыра қоймайды. Басқа үй жануарларына қарағанда кеш қолға үйретілген cекілді. Ұстазым Жамбыл Артықбаевтың айтуынша, ұлтымыз қазақ-қалмақ соғыстары кезінде жұртта қалған сиырларды ұстап, жерсіндірген сияқты. Бір қызығы сиырдың пірі Зеңгі баба қорымы өзбек жерінде екен. Бірақ, менің айтпағым сиырға қатысты мына сыр еді. Әке-шешеміз өте балажан кісілер, үйдегі үлкендерімізді Ақ Сәбен, Ақ Ғабен, Ақ Қалдан, Ақ Мақантай деп еркелетеді де оты…